بهترین مرجع مسجد غدیر باباعلی مشهد

آقا ضیاء عراقی
ضیاءالدین علی بن ملا محمد عراقی دارای شهرت به‌ آقاضیاءِ عِراقی؛ (۱۲۷۸-۱۳۶۱ق) عالم و اصولی قرن چهاردهم قمری بود. او نزد اساتیدی زیرا سید محمد فشارکی، آخوند خراسانی و سید محمدکاظم یزدی علم آموزی کرد. آقاضیاء را از استادان دارای اسم و رسم اصول فقه و از احیاکنندگان این دانش به‌شمار آورده‌اند. سید محمدتقی خوانساری، سید ابوالقاسم خویی، سید محسن حکیم و میرزا هاشم آملی برخی از شاگردان مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد اویند.

معاش
آقاضیاء عراقی در سال ۱۲۷۸ق در اراک (پادشاه‌آباد) متولد شد. پدرش ملا محمدکبیر کزازی عراقی (اراکی) دارای اسم و رسم به آخوند بزرگ بود. آقامحسن اراکی دانا، واقف و احیاگر اراک و آقاضیاءالدین اراکی که مسجد و مکتب علمیه آقاضیاء در اراک به اسم وی میباشد، دو بدن از خالو‌های وی آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد می باشند.

او در شب دو‌شنبه ۲۸ ذی‌القعده ۱۳۶۱ق/ ۱۶ آذر ۱۳۲۱ش[۱] در نجف اشرف درگذشت و در ضلع غربی صحن بقعه امیر المؤمنین در حجره دوم سمت چپ ورودی باب غربی دارای شهرت به باب العماره به خاک رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد ودیعت شد.[۲]

علم آموزی
آقاضیاء مقدمات علم ها فقهی را در زادگاهش، نزد بابا و یک‌سری بدن دیگر از فضلای آن دیار فرا گرفت. آنگاه به اصفهان رفت و از آقا سید محمدهاشم چهارسوقی، جهانگیرخان قشقایی، ابوالمعالی کلباسی بهره مند شد. سرنوشت به عراق رفت و در سامرا و نجف به ادامه علم آموزی پرداخت. برخی از اساتید وی شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد عبارتند از:

محمدکاظم خراسانی
سید محمدکاظم طباطبایی یزدی
حبیب‌الله رشتی
فتح‌الله غروی اصفهانی
سید محمد فشارکی
حسین خلیلی تهرانی
ابراهیم محلاتی شیرازی
آقاضیاء گزینه احترام استادان خویش بود و از شاگردان ممتاز آخوند ملامحمدکاظم( آخوند خراسانی) شناخته می شد. وی با عبدالکریم حائری یزدی هم سن و هم گفت و گو بود.[۳]

درس دادن
آقاضیاء حدود ۶۰ سال در نجف درس بیرون فقه و اصول درس دادن کرد. پس از وفات استادش آخوند خراسانی(۱۳۲۹ق) تنی چند از شاگردان آخوند در مجلس درس او حضور می‌یافتند. مطهری(۱۲۹۸-۱۳۵۸ش.) براین یقین میباشد که در طی سر کردگی سید ابوالحسن اصفهانی از حیث درس دادن و علمیت دو نفر حوزه نجف را مدیر می‌کردند یکی از محمدحسین غروی و دیگری آقاضیاء عراقی. [۴]سید موسی شبیری زنجانی از پدرش سید احمد زنجانی اینگونه نقل کرده‌میباشد که دو نفر را دیدم که از نگاه ذکر نظیر نداشتند که یک کدام از آن‌ها آقاضیاء بود.[۵] به گفته آیة‌الله شبیری زنجانی با آنکه شاگردان آقاضیاء عراقی مرجع شدند البته خودش به مرجعیت نرسید.[۶]

شاگردان

اذن اجتهاد آقا ضیاء عراقی به مهدی مهدوی لاهیجی (۱۳۱۳-۱۴۱۳ق)
ده‌ها نفر از طلّاب در محضر او علم آموختند و به سکو اجتهاد رسیدند. شاگردان پر اسم و رسم او عبارت‌اند از:

سید محمدتقی خوانساری
سید احمد خوانساری
محمدحسن علامی
سید محمدکاظم عصار
میر سید علی یثربی کاشانی
سید محسن طباطبائی حکیم
حسین حلی[۷]
سید ابوالقاسم خویی
سید جواد حسینی خامنه‌ای[۸]
سید عبدالاعلی سبزواری
سید محمود حسینی شاهرودی
سید عبدالله موسوی شیرازی
سید عبدالهادی شیرازی
سید محمدرضا گلپایگانی
سید محمدهادی میلانی
سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی
هاشم قزوینی[۹]
محمدتقی بهجت
میرزا هاشم آملی
محمدتقی بروجردی
سید ابوالحسن شمس‌آبادی
سید حسین آل‌علی شاهرودی
سید صدرالدین صدر
سید عبدالحسین طیب
سید ابوالقاسم کاشانی
محمدرضا مظفر
محمدحسین نجفی
سید حسن موسوی بجنوردی
مهدی مهدوی لاهیجی
بنابر نقل سید موسی شبیری زنجانی، اعلم شاگردانش، روضه خوان محمدحسن عَلّامی و سید محمدتقی خوانساری بودند و بعداز آن‌ها سید علی یثربی کاشانی و سید احمد خوانساری نسبت به سایر افراد پر رنگ بودند.[۱۰]

اثر ها علمی
آقاضیاء اثراتی در قضیه فقه و اصول تألیف کرده‌میباشد که مهم ترین آن‌ها مقاله‌ها الأصول میباشد. اثرها وی به قرار پایین میباشد:

تألیفات

مقاله‌ها الاصول
کناره خاصیت ها الأصول
الحاشیة علی بیع‌المکاسب
تعلیقة استدلالیة علی العروة الوثقی
رسالة فی استصحاب‌العدم‌الازلی
رسالة فی‌ اللباس‌المشکوک
روائع‌الامالی فی فروع‌العلم‌الاجمالی
تفصیل تبصرة المتعلمین علامه حلی (کتاب‌البیع)
تفصیل تبصرة المتعلّمین علامه (در معاملات)
کتاب القضاء تفصیل تبصرة المتعلمین
احکام الرضاع
تقریرات

تقریراتی از دروس فقه و اصول آقاضیاء مندرج‌میباشد. مهمترین آنان نهایة الأفکار میباشد که روحانی‌ محمدتقی بروجردی(درگذشت:۱۳۹۱ق)[۱۱] این کتاب را به حمایت کننده ۴ عصر حضور در درس اصول آقا ضیاء نوشته‌ میباشد. بقیه تقریرات عبارتند از:

الأصول، نوشته ابوالفضل نجم‌آبادی
الرسائل الفقهیة، نوشته ابوالفضل نجم‌آبادی
حاشیة المکاسب، نوشته ابوالفضل نجم‌آبادی
کتاب القضاء، نوشته ابوالفضل نجم‌آبادی
بدائع الافکار فی الأصول، نوشته میرزا هاشم آملی
المحاضرات فی فقه الرهن، نوشته میرزا هاشم آملی
تحریر الأصول، نوشته مرتضی مظاهری نجفی
منهاج الأصول، نوشته محمدابراهیم کرباسی

راحت بن حنیف

سَهْلِ بْن حُنَیف اَوسی اَنْصاری، از صحابه رسول(ص) و امام علی(ع) میباشد. او در پیکار‌های بدر و مبارزه احد در طول فرستاده و در پیکار صفین در طول حکومت امام علی(ع) حضور داشت. او هنگام جنبش امام علی(ع) به سوی عراق برای نزاع جمل، جانشین او در مدینه شد. وی از اعضای شرطة الخمیس بود. آسان بعد از رجوع و برگشت از نبرد صفین در کوفه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد درگذشت.

صحابی فرستاده(ص)
آسان بن حنیف بن واهب اوسی انصاری، از صحابه فرستاده بود. وی در نبرد بدر و تمامی مبارزه‌ها با فرستاده(ص) کمپانی کرد.[۱] وی در نزاع احد که بعضا از مسلمان ها گریز کردند، از اندک‌عده ای بود که پابرجا ماند و در آن‌روز برای مرگ با فرستاده(ص) بیعت کرد[۲] و با تیر از او پناه میکرد.[۳] در سریه امام علی(ع) برای ویران کردن بت‌منزل فُلس در سال نهم قمری، درفش سپاه در مشت سهل و مسجد غدیر فلاحی مشهد آسان بوده میباشد.[۴]

سهل و آسان بن حنیف بن واهب اوسی انصاری، لقب‌اش ابوسعید یا این که ابوسعد یا این که ابوعبد بود وی در سال ۳۸ق در کوفه درگذشت.[۵]

پرهیز از بیعت با ابوبکر
نوشته‌ی علمیٔ اساسی: حکومت امام علی(ع)
از ادب بن شاذان نقل شد‌ه‌است که آسوده و برادرش عثمان از اول اشخاصی بود که بعد از رحلت نبی(ص) به امام علی(ع) پیوستند.[۶] اسم سهل و آسان بین ۱۲ نفری مذکور میباشد که خلافت ابوبکر را نپذیرفتند و از وی خواستند که از خلافت صرف‌حیث نماید. سخنان سهل وآسان به ابوبکر اینگونه نقل مسجد بابا غدیر مشهد گردیده‌است:

«مدرک میدهم که پیامبر معبود(ص) بر منبر فرمود: «امام شما بعداز اینجانب، علی بن ابی‌طالب(ع) میباشد و وی برای امتم خیرخواه‌ترین مسجد بابا قدرت مشهد عموم میباشد.»[۷]
نقش سهل و آسان در حکومت امام علی(ع)
آسوده در حکومت امام علی(ع) با وی همدم بود. امام هنگام عزیمت به پیکار جمل، او را جانشین خود در مدینه کرد. او در نزاع صفین کمپانی کرد. وی امام را از ملازمت انصار در پیکار و صلح، مطمئن نمود و به امام پیشنهاد کرد که جلب حفاظت کوفیان بسیار حیاتی میباشد.[۸] امام اورا [بعداز پیکار صفین،] حکم کننده عجم نمود؛ اما عموم او‌را از آنجا راندند و از این‌رو، امام، زیاد را بدان‌جا ارسال کرد که عموم او‌را پسندیدند.[۹]

طومار امام علی(ع) به آسوده بن‌حنیف(طومار ۷۰ نهج البلاغه)
البته آن گاه (از ثنا و ثناى الهى) به اینجانب خبر رسيده كه افرادى از قلمرو تو مخفيانه به معاويه مى‌پيوندند؛ هیچ وقت از اين تعداد كه از دست داده‌اى و از كمك آن‌ها بى‌فایده گردیده‌اى تأسف مخور. اين گمراهى براى آن‌ها بس و براى تصدی خاطر تو كافى میباشد كه آنان از هدايت و حق به سوى كوردلى و جهل شتافته‌اند، از اين رو (حزن مخور زيرا) آن‌ها تنها اهل دنيا میباشند و به آن روى آورده‌اند و با سرعت به سوى آن مى‌شتابند در حالى كه عدل و داد را به خوبى شناخته و ديده بودند و گزارش آن را شنيده و به خیال ودیعت بودند و مى‌دانستند كه تمامی عموم نزد ما دستمزد موازی دارا‌هستند، پس آنان از اين «برابرى» به‌سوى «تبعيض‌هاى ناروا» گريختند. آفریدگار آن ها را از بخشش خویش به دور سازد و هلاك كند؛ به آفریدگار قسم آن ها از ستم نگريختند و به عدل نپيوستند و ما اميدواريم كه در اين منش، آفریدگار مشكلات را بر ما آسوده سازد و سختى‌ها را بر ما هموار كند، إن‌شاءاللَّه والسلام.

مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمومنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۱۱، ص۳۶۷.

سهل وآسان به‌یار و همدم برادرش عثمان از شرطة الخمیس یاران ویژه امام علی(ع) بودند.[۱۰]

آرامگاه امامزاده احمد جوانمرد دیسفان
اضافه کردن لهجه‌ها
بقاع امامزاده احمد جوانمرد دیسفان مرتبط با زمان صفوی میباشد و در شهرستان گناباد، نصیب کاخک، روستای دیسفان واقع گردیده و این تاثیر در تاریخ ۱۰ دی ۱۳۸۱ با شمارهٔ تصویب ۶۶۵۵ به‌تیتر یک کدام از اثر ها ملی کشور ایران به تصویب مسجد غدیر بلوار معلم مشهد رسیده میباشد.[۱]
این آرامگاه تحت عنوان یکی مهمترین جاذبه های توریستی،و یکی‌از مهمترین بناهای تاریخی روستای دیسفان مسجد غدیر فلاحی مشهد می‌باشد.
آرامگاه امامزاده پاد شاه محمد عبادت کننده
با آرامگاه شاهزاده محمد عبادت کننده غلط نشود.
مقبره امامزاده فرمان روا محمد عبادت کننده مرتبط با سدهٔ ۱۰ هجری قمری میباشد و در شهر کاخک از توابع شهرستان گناباد مسجد بابا غدیر مشهد واقع گردیده‌است.
معاش طومار
پاد شاه محمدعابد فرزند موسی کاظم و اخوی علی بن موسی الرضا میباشد.
اسم مامان ام احمد (ام احمد از والا زاده های عرب و مامان احمدابن موسی کاظم(فرمانروا لامپ)میباشد).
وی اخوی نخستین فرمان روا لامپ میباشد و اعراب به جهت بزرگی و راه و روش خانواده مادری ، برادرش احمد ابن موسی را بر ولایت پس از بابا اولا می دانستند .لیکن بعداز شهید شدن بابا ، اخوی تبارک شیوه(احمدابن موسی) با امام رضا بیعت کرد و ولایت مداری خویش را مسجد بابا قدرت مشهد اثبات کرد.
وی در طی سفارش ولایت عهدی به امام هشتم در زندان ری محبوس بودند و یکی شروط تایید ولایت عهدی آزادی وی (شاید آزادی کلیه برادران محبوس) بود که بعداز آزادی به نزد اخوی(امام رضا ع) در خراسان شتافت.
وی از مشاوران و کارگزاران حضرت در خراسان بود مامون که عمل های او را نتوانست تحمل نماید ، وی را به عذروبهانه ای به زندان انداخت .
وی در زندان بدون صدا تفویض کرد که مامون رفتارش را عذر و بهانه ای برای تعدی به اخوی قرار ندهد . وقتی که خبر شهید شدن اخوی به گوشش رسید با یاران هم بندی خویش زندان را بر رمز مامونیان وخیم و از زندان خارج آمدند و مسئله رسوایی انجام ریاکارانه مامون را در شهید شدن برادرش مهیا کرد.
مامون از واهمه سقوط تاج و تخت خویش حکومت نظامی اعلام نمود تا جایی که پیکر مطهر امام هشتم بوسیله بانوان نوغان تشییع شوید .
وی به یار و همدم برادران و عبدالله از نوادگان امام حسن مجتبی جنگی در حوزه‌ طرقبه با سپاه مامون نمود .
وی به یاروهمدم چندی از برادران ، عبدالله و چندی از یاران به حیطه فعلی گناباد آمد هنگامی جاسوسان از محل اختفایشان به مامون خبر دادند .مامون به قصد تفرقه طومار ای به عبدالله نوشت و اظهار‌کرد ای عبدالله تو به حکومت و ولایت عهدی لایق تری و اینجانب تو را به ولایت عهدی می‌خوانم . عبدالله در جواب نوشت بخدا دیگر فریب تو‌را نخواهیم خورد. از تو سزاوارتر برای نبرد نمیشناسم و شمشیرم صرفا برای نزاع با تو خارج خواهد آمد .
مامون هر دو بلندمرتبه وار را به شهیدشدن رساند و پیکر تمیز و مطهر این گل خوشبوی خویشان رسالت و امامت در شهر کاخک گناباد در زمین آرمید .
در حال حاضر این محل ملجع و پناهگاه عشاق وزائرانی از سراسر عالم است .
در روزها محرم و صفر ( بخصوص تاسوعا و عاشورا) این امامزاده صاحب خانه خیل عظیمی ازعزاداران حسینی میباشد از شهرهای فضا ( گناباد،بیدخت،پردیس ،قاین،سود اباد ،بجستان،تربت حیدریه و کاشمر) جهت پهنا ارادت و تسلیت خویش را به‌این جای می‌رسانند .
در روزها اربعین حسینی نیز عزاداران از سه شالوده گناباد،کلات ونجم آباد (مسیر ۲۵ کیلومتر سربالایی)پای پیاده خویش را به‌این جای مقدس و نورانی می‌رسانند .

سید عبدالله بهبهانی

سیدعبدالله بهبهانی (۱۲۵۶ ـ ۱۳۲۸ق) از رهبران نهضت مشروطیت جمهوری اسلامی ایران و از علمای طهران بود. او پس از برد تکان مشروطه نماینده مجلس شد. در روزگار استبداد صغیر به عتبات تبعید و بعداز فتح طهران بوسیله مشروطه‌خواستار، فی مابین استقبال عموم وارد طهران شد. درین زمانه بهبهانی سمت قانونی در مجلس نداشت؛ ولی از شغل‌های سیاسی گوشه نگرفت. بهبهانی در ۸ رجب ۱۳۲۸ق، در منزل خویش به دست ۴ نفر دارای اسلحه به قتل رسید. سید محمد بهبهانی فرزند مسجد غدیر بلوار معلم مشهد اوست.

معاش طومار
سیدعبدالله بهبهانی در نجف چشم به جهان گشود، البته درباره تاریخ میلاد وی لحاظ واحدی نیست. بعضا تاریخ ولادت او‌را ۱۲۵۶ یا این که ۱۲۵۷ق،[۱] بعضی ۱۲۶۲ق[۲] و برخی حدود ۱۲۶۰ق دانسته‌اند.[۳]

سیدعبدالله بهبهانی، فرزند سید اسماعیل بن سید نصرالله بلادی بود. جد اعلای سید اسماعیل، سید عبدالله بلادی غُریفی، از مشاهیر علمای بعد از ظهر خود و برای مثال مجتهدان امامیه، در روستای غُریفه بحرین معاش می کرد و اعقابش به آل بلادی و آل غُریفی مشهورند. سیدعبدالله ابعاد به نجف سفر کرد و فرزندان و نواده‌هایش در عراق و کشور ایران مثلا شهر بهبهان دور از مسجد غدیر فلاحی مشهد هم شدند.[۴]

سیدعبدالله در نجف بعداز گذراندن عصر مقدمات به حوزه درس استادان نامداری همانند سید حسین کوه کمری، روحانی راضی نجفی و به‎ ویژه میرزای شیرازی، خط مش یافت.[۵] وی بعداز کامل شدن تحصیلات خویش به جمهوری اسلامی ایران آمد و بعداز درگذشت پدرش جانشین و وارث مناصب فقهی و مسجد بابا غدیر مشهد نفوذ او شد.[۶]

به لحاظ بعضا، با اینکه سیدعبدالله هم ‎ستون علمای تبارک طهران عدم وجود، مناسبات مجاورت وی با اولیای دولت، منجر ورود او به کارها سیاسی شد و در ستون علمای طراز نخستین طهران قرار گرفت.[۷] در مقابل، بعضی نیز بر مراتب علمی وی، برای مثال تألیف ۲۵ رساله دینی، تأکید ورزیده‌اند.[۸]

اقدامات و موضع‌ها سیاسی
عدم ملازمت و همراهی با نهضت تنباکو.[۹]

ملک زاده، بهبهانی را مبنا گذار حکومت ملی دانسته و شجاعت او را تحسین می‌نماید و تقی زاده نیز که بیشترین تعریف را از بهبهانی نموده است، اعتقاد دارد: «‌در‌حالتی که آقا سیدعبدالله عدم مسجد بابا قدرت مشهد وجود، مشروطیت خلا ».

ملک‌زاده، ج۶، صص۱۳۳۳ـ۱۳۳۵؛ تقی زاده، ص۳۲۱ـ۳۲۵

نارضایتی از گزینش عین الدوله تحت عنوان صدر اعظم.[۱۰]
اعتراض به نشر عکس مسیو نوز بلژیکی(وزیر گمرکات در بعدازظهر مظفرالدین فرمان روا )در محرم ۱۳۲۳.[۱۱] در‌این عکس مسیو نوز در یک میهمانی خاص، خرقه روحانیون کشور‌ایران را پوشیده و عمامه به‌رمز داشت.
منعقد قسم همبستگی با سید محمد طباطبایی جهت نزاع‌ای تک تک عیار با حکومت استبدادی (۲۵ رمضان ۱۳۲۳).
التفات این عهد به حدی بود که سید احمد کسروی آن را استارت حرکت مشروطه خوانده میباشد.[۱۲][یادداشت ۱]
هجرت به ری و تحصن در بقعه حضرت عبدالعظیم در اعتراض به گران شدن قند و تنبیه تاجران(۱۶ شوال ۱۳۲۳ق.).
در سود این تحصن، مظفرالدین فرمانروا موافقت خویش را با تقاضاهای مهاجران برای مثال ساخت‌و‌ساز عدالتخانه اظهار کرد و آن ها در ۱۶ ذیقعده ۱۳۲۳به طهران بازگشتند.[۱۴]
تأسیس مجمعی به اسم «‌حوزه اسلامی‌» برای رویا رویی با توطئه‌های عین الدوله در قبال تأسیس عدالتخانه.[۱۵]
تحصن در مسجد فرمانروا درپی امتناع حکومت از تأسیس عدالتخانه(۲۰ جمادی الاولی ۱۳۲۴).[۱۶]
سفر به قم در اعتراض به عملی نشدن تقاضاهای‌شان( ۲۳ جمادی الاولی ۱۳۲۴ق).
این مهاجرت، به «‌مسافرت کبری‌» معروف میباشد.[۱۷] وی در قم ماند و زمانی مظفرالدین فرمانروا در ۱۴ جمادی الثانی ۱۳۲۴، دستور مشروطه را صادر کرد، در بیست و چهارم به عبارتی ماه به طهران رجوع و برگشت.[۱۸]
نمایندگی اقلیت یهود و ارامنه در مجلس نخستین. [۱۹]
اقتدار بهبهانی درین زمان ارتقا یافت و اکثری از شغل های مرز و بوم در خانه وی حل و فصل میشد. اکثر وقت ها نمایندگان مجلس پایین نفوذ و تأثیر صحبت وی بودند و موافقت یا این که مخالفت وی برای ثبات یا این که تزلزل دولت‌ها انتخاب کننده بود.[۲۰]
عملکرد برای تعیین امین السلطان اتابک، به رغم مخالفت‌های شدید، به مکان مشیرالدوله به سمت صدراعظمی (۱۳۲۵ق).
مخالفت با موضع‌ها روحانی ادب الله نوری در امر مجلس و ارسال طومار‌هایی درین خصوص برای مراجع والا آن دوران.[۲۱]

جعفر سبحانی

جعفر سبحانی (متولد ۱۳۰۸ش) از مراجع پیروی شیعه و اساتید حوزه علمیه قم. او در فقه، اصول، تعبیروتفسیر و دانش سخن ماهر است. سبحانی از مدیران دارالتبلیغ اسلامی و نویسندگان خبرنامه مدرسه اسلام در سال‌های قبل از انقلاب اسلامی جمهوری اسلامی ایران و نماینده عموم آذربایجان شرقی در مجلس خبرگان قانون اساسی ایران بود. او مؤسس راس تخصصی سخن اسلامی در حوزه علمیه قم میباشد و اثر ها زیادی درباره علم ها اسلامی برای مثال تعبیروتفسیر، حدیث، فقه، اصول، سخن، تاریخ، فلسفه، ملل و نحل، رجال، درایه، علم ها ادبی، امان از تشیع و انتقاد وهابیت نوشته میباشد. کتاب‌های الموجز، نوروفروغ ابدیت، منشور جاوید (تعبیر موضوعی قرآن)، آئین وهابیت، منشور عقاید امامیه و الهیات و معارف اسلامی به عنوان مثال آن‌هاست. بعضا از اثر ها وی مانند کتاب «المحاضرات فی‌ الالهیات» از کتاب‌های درسی منطقههای علمیه به‌شمار مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد می‌رود.

معاش‌طومار و تحصیلات
آیت‌اللّه جعفر سبحانی در ۲۰ فروددین ماه سال ۱۳۰۸ش در تبریز دیده به جهان گشود. پدرش روحانی محمدحسین سبحانی خیابانی بود که اذن در کارها حسبیه از سید ابوالحسن اصفهانی داشت.[۱] جعفر سبحانی بعداز تحصیلات ابتدایی، کتاب‌های گلستان، بوستان، تاریخ معجم، نِصاب الصبیان و ابواب الجنان را خواند. در ۱۴ سالگی وارد مکتب علمیه طالبیه تبریز شد. علم ها ادبی را پیش حسن نحوی و علی‌اکبر نحوی و بخشی از مُطَوَّل، منطق، منظومه و تفصیل لمعه را در درس محمدعلی معلم تبریزی آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد کمپانی کرد.[۲]

با ظهور فرقه دمکرات به رهبری پیشه‌وری در سال ۱۳۲۵ش و تشکیل حکومت خودمختار در ناحیه آذربایجان، آیت‌الله سبحانی به قم هجرت کرد و باقی مانده فرائد الاصول را در درس محمد مجاهدی تبریزی (۱۳۲۷-۱۳۷۹ق) و میرزا احمد کافی (۱۳۱۸-۱۴۱۲ق) و کفایة الاُصول را در درس آیت‌اللّه گلپایگانی رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد کمپانی کرد.[۳]

آیت‌اللّه سبحانی در کنار علم آموزی دروس فقه و اصول به یادگیری فلسفه، سخن و تعبیر و تفسیر درگیر شد. در تبریز گستردن قواعد العقائد را پیش سید محمد بادکوبه‌ای آموخته بود و در حوزه علمیه قم در درس‌های منطق و گستردن منظومه و اسفار اربعه علامه طباطبایی کمپانی کرد و هم زمان، در گرد‌همایی شب‌های پنج‌شنبه و آدینه علامه طباطبائی حاضر میشد. وی بعداز تکثیر کتاب اصول فلسفه و طریق رئالیسم به خواست علامه، کتاب اصول‌ فلسفه را به عربی ترجمه کرد که اولیه جلد آن با پیشگفتار علامه طباطبایی به شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد چاپ رسید.[۴]

شغل‌های علمی ـ فرهنگی
آیت‌الله سبحانی در موضوع فراگیری و فرهنگ و تمدن، شغل‌های بیشتری داشته میباشد. درس دادن و رویش محصل، تألیف کتاب‌ و تأسیس موسسه تخصصی صحبت برای مثال آنان میباشد.

درس دادن
آیت‌الله سبحانی، از سال ۱۳۲۱ش به درس دادن اشتغال دارااست. او نخست ادبیات عرب و بعد از آن یک‌سری زمان معالم و لمعتین، ۷ زمان فرائدالاصول روضه خوان انصاری، یک سری عصر مکاسب و کفایه و پنج جايگاه تفصیل منظومه را درس دادن کرد و از سال ۱۳۵۴ش به درس دادن بیرون فقه و اصول درگیر شد.[۵]

او پنج زمان بیرون اصول و هر زمان در ۶ سال، درس دادن کرده و هم‌فعلا ششمی عصر آن را درس دادن می‌نماید. تقریرات یک عصر بدون نقص آن در ۴ جلد به اسم «المحصول فی دانش الأُصول» و «ارشادوراهنمایی العقول الی دانش الاصول» منتشر گردیده‌است. وی در سال‌های درس دادن بیرون فقه، این قسمت‌ها را درس دادن نموده است: کتاب ها زکات، حدود، دیات، قضاء، مضاربه (دو توشه)، مکاسب محرمه، خیارات، ارث، جدایی، نکاح و خمس. وی همینطور کتاب اسفار اربعه را درس دادن نموده است. آیت‌الله سبحانی عقاید، رجال، درایه، تاریخ اسلام و تشیع، ملل و نحل و تعبیروتفسیر هم درس دادن نموده است.[۶]

شاگردان
در حینّ سالیان دراز درس دادن آیت‌الله جعفر سبحانی -حدود ٧٠ سال- هزاران نفر از دروس وی سود کرده‌اند؛ برای مثال اشخاص تحت قابل یادکردن میباشند:

رضا استادی[۷]
مهدی شب‌زنده‌دار [۸]
یوسف صانعی
زهره صفاتی
علی ربانی گلپایگانی
عبدالحسین خسروپناه
مهدی هادوی تهرانی
تألیف
نوشته‌ی‌علمیٔ مهم: فهرست اثر ها آیت‌الله سبحانی
آیت‌الله سبحانی تألیفات زیادی درباره علم ها اسلامی دارااست به عنوان مثال تعبیر، حدیث، فقه، اصول، حرف، تاریخ، فلسفه، ملل و نحل، رجال، درایه، علم ها ادبی، هواخواهی از تشیع، عیب گیری وهابیت و موضوعات دیگر نگاشته میباشد.[۹]

کتاب محاضرات في الالهيات جعفر سبحانی
بعضا از اثرها وی جزء متن‌ها درسی در حوزه علمیه بعداز انقلاب اسلامی میباشد؛ مانند کتاب «المحاضرات فی‌ الالهیات» (این کتاب خلاصه كتاب ۴ جلدی «الالهیات على هدى الكتاب و السنّة و العقل» آیت الله سبحانی میباشد که به وسیله على ربانى گلپایگانى خلاصه شد‌ه‌است)، خلاصه کتاب ۸ جلدی «بحوث فی‌الملل و النحل»، «کلیات فی ‌دانش الرجال» و «اصول الحدیث و أحکامه»

بیعت برای ولایت‌عهدی یزید
بیعت دریافت کردن برای خلافت پسرش یزید، بیش تر از هر مسأله دیگری سبب شد بخش اعظمی در مقابل وی بایستند و از وی عیب گیری نمایند. او از طرز مسلمانها در تعیین خلیفه از زمانه خلافت ابوبکر، خارج رفته بود.[۱۰۵] وی برای بقای نظامی که سازه کرده بود، می بایست حکومت ارثی پدید می آورد. عملی کردن اینگونه تصمیمی عمل سادگی خلا؛ چون عرب‌ها از پیشین، با حکومت ارثی آشنا نبودند و آشکار میباشد که معاویه از این که ثمره کوشش‌هایی سی ساله‌اش در تأسیس حکومت اموی از دربین برود، میترسید. معاویه بر این یقین بود که تعیین خلیفه بایستی بین بنی‌امیه باقی بماند و به‌این خواسته یزید را به ولایت‌عهدی برگزید. از سایر سو وی نظریه داشت که راءس خلافت می بایست در مرزوبوم شام باشد؛ چون تمایل سیاسی آنها به سوی بنی‌امیه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد بود.[۱۰۶]

موافق ماجرا مشهوری مغیرة بن شعبه معاویه را بدین درنگ واداشت.[۱۰۷] البته خویش معاویه نیز اینگونه تصمیمی داشت و حرف مغیره، استارت علنی ساختن آن دربین عموم بود.[۱۰۸] زیاد بن ابیه موضع متفاوتی داشت. زیاد اعتقاد و باور داشت که یزید بشر سستی میباشد و به شکار بیش تر از خلافت عشق و علاقه دارااست و برای خلیفه شدن مطلوب وجود ندارد و از سوی دیگر مجموعه مخالف، همچنان نیرومند مسجد غدیر فلاحی مشهد بودند.[۱۰۹]

معاویه پیشنهاد زیاد را به خواسته دوری از قیام امام حسن(ع) و فرزندان صحابه، عهده دار شد و اعلان ولایت‌عهدی یزید را تا ساخت حال و روز بهتری عقب انداخت. در عین حالا وی شخصیتهای مطرح مخالف ولایت‌عهدی یزید را از در بین برداشت. ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین میگوید:وقتی که معاویه قصد کرد که برای خلافت بعداز خودش به عایدی یزید از عموم بیعت بگیرد، برای امام حسن(ع) و سعد بن ابی وقاص کارشکنی چید و مخفیانه سم ارسال کرد، هر دوی آنها به مسافت تعدادی روز از جهان رفتند.[۱۱۰] حتی سازه بر برخی اقوال عایشه را نیز به همین برهان به قتل مسجد بابا غدیر مشهد رساند.[۱۱۱]

سختی ها ولایت‌عهدی یزید و اقدامات معاویه
مهمترین سختی ها ولایتعهدی یزید عبارت بودند از:

اقناع شخصیت‌های تبارک حجاز به ویژه فرزندان صحابه مانند امام حسین(ع)، عبدالله بن زبیر، عبدالله بن قدمت و عبدالرحمان بن ابی دیده نشده و حتی بعضا شخصیت‌های اموی مانند مروان بن حکم و سعید بن عاص. معاویه برای اقناع شخصیت‌های گرانقدر حجاز به مروان بن حکم طومار نوشت که لحاظ عموم را برای تعیین جانشین او سوای بیان اسم یزید جویا گردد. هنگامی پاسخ مثبت اخذ کرد، به مروان طومار نوشت که خبر انتخاب یزید را به اگاهی برساند. همینطور در طومار‌ای به کارگزارانش دستور بخشید که به ثنا از یزید بپردازند و هیأت‌هایی را از شهرهای تعالی به سوی وی گسیل دارا‌هستند. در فیض هیأت‌هایی از عراق و دیگر شهرهای شام برای بیعت با وی آمدند.
به زودی پدیدار شد که مدینه بیش از سایر شهرهای اسلامی با این بیعت مخالف میباشد.[۱۱۲] امام حسین(ع)، عبدالله بن زبیر و عبدالله بن قدمت مسئله چینی برای خلافت یزید را رد کردند و مروان این مقاله را به معاویه خبر اعطا کرد.[۱۱۳] این چهار نفر توافق کردند که در شرایطی‌که خلافت ارثی میباشد، وی بیش تر از یزید استحقاق خلافت دارا‌هستند و در صورتی استدلال تعیین خلیفه تعیین اشخاص رفیعتر میباشد، معاویه بایستی برای خریداری کردن بیعت اهل حجاز مبادرت نماید. معاویه در آغاز نرمش علامت بخشید.[۱۱۴] و عملکرد کرد با عفو‌های زیاد عموم را به سوی خود جلب نماید. شاعرانی زیرا عقیبه اسدی و عبدالله بن همام سلولی رکه از یزید کینه توزی داشتن د مسجد بابا قدرت مشهد ، با پول معاویه، تغییر‌و تحول موضع دادند.
معاویه در سال ۵۶ بیعت با یزید را به طور رسمیً‌اعلان کرد. در دمشق پایکوبی گزینش برگزار شد.[۱۱۵] معاویه برای خودداری از عصیان اهل حجاز به مدینه رفت و خواست میل معارضان را به بیعت با یزید ضمانت نماید. هنگامی که معاویه به مجاورت مدینه رسید، معارضان به مکه رفتند و سایر عموم مدینه با یزید بیعت کردند. معاویه مشقت بار خشمگین شد و تصمیم گرفت در ادامه معارضان برود. در مسجدالحرام با آن ها حرف اظهار کرد. ابن زبیر تحت عنوان سخنگو مخالفت را اظهار‌کرد و گفت‌و‌گو باخت خورد. معاویه بعداز آن با ترساندن و مجازات، معارضان را به استثنای امام حسین(ع) و عبدالله بن زبیر وادار به بیعت با یزید کرد.[۱۱۶]

اقدامات مذهبی و اجتماعی

مسجد اعظم قم در جوار بقعه حضرت معصومه(س) به نوآوری و پیگیری آیت‌الله بروجردی ساخته شد
نگهبانی از نیازمندان: در سالهای پایان حضور وی در بروجرد به انگیزه نبرد دوم جهانی، ارزش آذوقه و مواد غذایی، ارتقا پیدا کرده بود و عموم در تنگنا قرار گرفته بودند، از این رو کلیه بزرگان شهر را به منزل خویش دعوت و تشویق کرد به بیچارگان یاری نمایند و بیشترین امداد بوسیله فرد وی و از میزان دارایی‌های پدری مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد تأمین شوید. [۳۷]

تأسیس کارگاه برق: در طول حضور وی، شهر بروجرد از نعمت برق محروم بود. با آگاهی و رئیس وی و نیز پیگیری و حفاظت برخی از خیرین متدین، این شهر، دارنده کارگاه برق شد. [۳۸]

بسط کیفی و یه خرده حوزه علمیه قم: با مدیر وی تحولاتی از لحاظ سیاسی، اجتماعی در مورد تألیف، تصنیف و ترجمه، چاپ کتاب ها دینی و… و همین‌طور در اداره حیطههای علمیه و سازماندهی آن به آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد وجود آمد.

انتشار مجلات و کتاب ها با محتوای شرعی اسلامی: اول نشریات علمی حوزوی به عنوان مثال نشریه مدرسه اسلام که بوسیله عده ای از فضلای خوش درنگ و پر‌نور اندیش منتشر میشد، با امان وی بود. [۳۹]

تجدید حیات حوزه علمیه بروجرد

تولید ابنیه بلندمرتبه مذهبی و علمی: برای مثال: مسجد اعظم قم، مکتب نجف، مکتب کربلا، مسجد بغداد، مریضخانه نجف، حسینیه و گرمابه سامرا، مکتب کرمانشاه، مسجد گران قدر طرابلس لبنان، چهار مسجد بلندمرتبه در آفریقا، آرامستان وادی السلام قم، مکتب آیت‌الله بروجردی در قم، درمان گاه نکویی قم، مسجد و راءس اسلامی هامبورگ آلمان، کتابخانه مکتب نجف، کتابخانه مکتب رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد کرمانشاه و… [۴۰]

اعزام نماینده به بیرون مرزو بوم
اسم نماینده محل استقرار فرصت کار
محمد محققی لاهیجانی آلمان - راس اسلامی هامبورگ ۱۳۳۴ش. تا فوت آیت‌الله بروجردی
مهدی حائری یزدی ایالات متحده - واشینگتن از حدود ۱۳۳۸ش.
عبدالحسین فقیهی رشتی - سید محمدتقی طالقانی ایالات متحده عربی
محمدتقی قمی مصر - دارالتقریب فی مابین المذاهب شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد الاسلامیة
سید صدرالدین بلاغی انگلستان
محمد شریعت اصفهانی پاکستان - کراچی ۱۳۳۱ش. تا نقطه پایان قدمت
پیش از آیت‌الله بروجردی، برخی از مراجع مانند: سید ابوالحسن اصفهانی نمایندگان و مبلغانی را به مناطقی مانند: هندوستان، زنگبار و مسقط می‌فرستادند؛ البته این اعزام‌ها محصور و موقت و در مناسبت‌های خاصی جاری ساختن میشد. البته آیت‌الله بروجردی نمایندگانی را به کشورهای متفاوت ارسال کرد تا در آنجا اقامت گزینند و به شغل شرعی سرگرم شوند و در این‌راه به سرمایه‌گذاری پهناور التفات داشت.

راءس اسلامی هامبورگ
بعضا از این کشورها عبارتند از:

آلمان با محوریت راءس اسلامی هامبورگ: این راس از مهم‌ترین مرکزها اسلامی و شیعی در آلمان و اروپاست. عملیات ایجاد کرد این راس در سال ۱۳۳۲ ش. با تامین مالی آیت‌الله بروجردی شروع شد.[۴۱] و در سال ۱۳۳۴ش. محمد محققی لاهیجانی تحت عنوان نماینده آیت‌الله بروجردی و امام مسجد استارت به شغل کرد. بعداز وفات آیت‌الله بروجردی و برگشت محققی به کشور ایران، کار این راءس ادامه یافت و همواره روحانیونی از کشور‌ایران، مدیر این راس را بر ذمه داشتند. هم‌در حال حاضر نیز این راس فقاهتی و فرهنگی در هامبورگ فعال میباشد. امام جماعت و مدیریت فعلی این راءس، محمدهادی مفتح میباشد.[۴۲]
ایالات متحده: مهدی حائری یزدی فرزند روضه خوان عبدالکریم حائری یزدی تا موفقیت انقلاب در واشینگتن از طرف آیت‌الله بروجردی نماینده بود. او خلال تبلیغ در دانشکده نیز علم آموزی و درس دادن میکرد.[۴۳][۴۴]
ایالات متحده عربی: سیدمحمدتقی طالقانی آل احمد را در ۱۳۳۱ش برای سرپرستی شیعه‌ها مدینه و بعداز درگذشت وی سید احمد لواسانی و پس از استقرار در آن مرز و بوم و پیگیری‌های بسیار، مورد تأسیس مرکزی در شهر مدینه تولید کرده بود که به دلایلی توقیف شد.[۴۵] عبدالحسین فقیهی رشتی نیز به نمایندگی از آیت‌الله بروجردی، هر سال یک سری ماه در مکه و مدینه به راز میبرد و خلال ذکر مسائل فقاهتی، به اخذ وجوه فقهی می‌پرداخت. وی ۳۰ سال نماینده آیت‌الله بروجردی در کارها حجاج بود.[۴۶]
کویت: سیدزین العابدین کاشانی
مصر: محمدتقی قمی از ۱۳۱۷ش با مقصود تخمین مذهب‌ها به قاهره رفت. خلال درس دادن گویش و ادبیات فارسی، برای معرفی تشیع کارایی میکرد. به تلاش او و بعضا علمای شیعی و سنی در ۱۳۲۷ش «دارالتقریب فی مابین المذاهب الاسلامیه» تأسیس شد. آیت‌الله بروجردی، قمی را تحت عنوان نماینده خویش در مصر و دارالتقریب تأیید کرد و به واسطه او با شیوخ الازهر مکاتباتی داشت.[۴۷]
انگلستان: سید صدرالدین بلاغی نماینده آیت‌الله بروجردی در نهضت ملی شدن نفت بود. او بعد از نهضت نفت به نمایندگی آیت‌الله بروجردی، عازم انگلستان شد و در آنجا به تبلیغ پرداخت.
پاکستان: روحانی محمد شریعت اصفهانی فرزند روضه خوان الشریعه اصفهانی و داماد آقاضیاء عراقی بود. در طی زعامت آیت‌الله بروجردی از نجف به کشور ایران آمد. با سید محمدکاظم عصار و حسینعلی راشد مرتبط بود. در ۱۳۳۱ش تحت عنوان نماینده آیت‌الله بروجردی راهی کراچی شد[۴۸] و تا نقطه نهایی قدمت در آنجا ماند. در فروددین ماه ۱۳۵۷ش درگذشت.[۴۹][۵۰]

حصین بن نمیر
حُصَین بن نُمَیر( درگذشت ۶۶ یا این که ۶۷ق)، از سرداران بنی‌امیه در زمانه معاویه، یزید و مروان بن حکم. او را از سرسخت‌ترین معاندان امام علی(ع) و همینطور از عده ای دانسته‌اند که معاویه را به گزینش یزید به جانشینی خویش تشویق میکرد. حصین بن نمیر در اتفاق حره و حمله به مکه و حریق زدن کعبه، نقش داشت. وی با استارت قیام توابین، به عین الورده رفت و این قیام را سرکوب کرد. او در سال ۶۶ یا این که ۶۷ق در پیکار خازر به دست ابراهیم بن صاحب اشتر، مسجد غدیر بلوار معلم مشهد کشته شد.

نسب
نسب او به شَبیب بن سَکون، از بزرگان خویشان کنْدَه (از قبایل عرب یمانی)، می رسد.[۱] علی بن‌حسین مسعودی تاریخ‌نگار قرن چهارم، حصین بن نمیر را در شمار کاتبان فرستاده آورده میباشد.[۲]

در طی خلافت ابوبکر و قدمت
در سال ۱۱ قمری، در زمان خلافت ابوبکر، از حصین بن نمیر در مبارزه‌های ردّه خاطر گردیده است. وقتی که ابوبکر، زیاد بن لَبید را برای گردآوری زکات بنی‌عَمرو بن‌معاویه ارسال کرد و آن‌ها حاضر به پرداخت زکات نشدند، زیاد، حصین بن نمیر را مأمور سرکوبی آن ها مسجد غدیر فلاحی مشهد کرد.[۳]

در حین خلافت قدمت بن خطّاب، هنگام نزاع قادسیه در سال سال ۱۴ هجری قمری، لشکری ۴۰۰۰ نفری به فرماندهی سعدبن ابی وَقّاص برای فتح عراق پیامبر شد که حصین بن نمیر و گروهی از خویشان سَکون نیز در آن بودند.[۴]

در طی امام علی(ع)
پیکار صفین
در روایتی، حصین بن نمیر سرسخت‌ترین معاند در نبرد با امام علی(ع) خوانده گردیده‌است[۵] البته نصر بن مزاحم در کتاب وقعة صفّین،[۶] اگرچه از حصین تحت عنوان یکی‌از سرداران معاویه خاطر کرده، در گستردن نزاع صفّین از وی نامی مسجد بابا غدیر مشهد نبرده میباشد.

حضور در مصر
به نوشته نصر بن مزاحم معاویه در طومار‌ای به مصریان، از آنها خواست که به امداد حصین بن نمیر و معاویة بن خُدَیج ــ که هر دو در مصر بودند ــ در مقابل فرمان دار حضرت علی (ع)، قیس بن سعد بن عباده، بایستند.[۷]

حکومت یزید
حصین یکی‌از رؤسای اهل شام بود که در سال ۵۶ قمری، معاویه را تشویق کرد یزید را به ولیعهدی برگزیند.[۸] برخی احادیث از حصین بن نمیر تحت عنوان مالک شُرطه (مدیر پلیس) عبیدالله بن زیاد در سال ۶۰ق، و در شمار سرداران لشکر عبیداللّه، علاوه بر رویدادهای قیام امام حسین(ع) و رخداد کربلا، ذکر شده‌اند؛[۹] ولی ظاهراً او را با حصین بن تَمیم تمیمی غلط کرده‌اند. طبری از حصین بن تمیم تمیمی تحت عنوان صاحب و مالک شرطه عبیداللّه حافظه می‌نماید و از او در حادثه ها مرتبط با قیام امام حسین (ع) مسجد بابا قدرت مشهد مذکور میباشد.[۱۰]

رخداد حَرّه و مکه
نوشته‌ی علمی‌های اساسی: حادثه حره و حمله یزید به مکه
در رخداد حَرّه (اواخر سال ۶۳ قمری)، حصین بن نمیر از سرداران همدم مسلم بن عقبه بود که از دمشق روانه مدینه شد. حصین فرماندهی اهل حِمْص را بر ذمه داشت. در پایان محرّم سال ۶۴ق مسلم بن عقبه ــ بعداز سرکوب قیام عموم مدینه، در حالی که برای سرکوب کودتا عبدالله بن زبیر روانه مکه بود ــ درگذشت و بنابر پیشنهاد یزید، حصین بن نمیر فرماندهی سپاه را بر ذمه گرفت.[۱۱] عموم در مکه با ابن زبیر بیعت کرده بودند.[۱۲] حصین بن نمیر در ۲۵ یا این که ۲۶ محرّم ۶۴ق وارد مکه شد و ابن زبیر را محاصره کرد. ابن زبیر و همراهانش به مسجدالحرام مدد بردند. در ۳ ربیع الاول سال ۶۴ق، حصین بن نمیر و شامیان، در کوه‌های فضا کعبه منجنیق‌ها و عراده‌هایی به فعالیت انداختند و با سنگ و حریق به شهر مکه و کعبه حمله کردند که کعبه ویران شد و خرقه و چوب‌های آن سوخت.[۱۳]

فعال‌سازی حسینیه ارشادوراهنمایی
احداث حسینیه ارشادوراهنمایی به یاری یک سری بدن از همفکران در سال ۱۳۴۶ ش، یکی‌از مهم‌ترین شغل های مطهری دانسته گردیده‌است.[۵۱] و در سال ۱۳۵۰ به خیال همیاری با حسینیه ارشادوراهنمایی توسط ساواک بازداشت و بعد از بازپرسی آزاد شد.[۵۲] اختلاف‌نظرهای جان دار دربین او و علی شریعتی، سبب ساز طلاق مطهری از حسینیه موعظه در سال ۱۳۴۹ش مسجد غدیر بلوار معلم مشهد شد.[۵۳]

مطهری در عاشورای سال ۱۳۹۰ قمری موازی با اسفند ۱۳۴۸ ش در حسینیه موعظه علیه صهیونیسم سخنرانی کرد که باعث به دستگیری‌اش شد.[۵۴] و همینطور در سال ۱۳۴۹ش به خیال و خاطر دعوت به گردآوری‌آوری یاری برای آوارگان فلسطینی مسجد غدیر فلاحی مشهد بازداشت شد.[۵۵]

طریقه‌ها
بعضی از نگرش‌های مطهری عبارتند از:

ولایت فقید
به حیث مدرس مطهری، ولایت عالم به معنای رهبری سیاسی - اجتماعی جامعه بر ذمه عالم دارای تخصص و دارای شرایط میباشد.[۵۶] اما نقش فقید در یک مرزو بوم اسلامی رسیدگی بر اجرای درست عقیده‌های اسلام و محاسبه صلاحیت مجریان ضابطه میباشد، خیر اینکه خویش سر کردگی دولت را به ذمه مسجد بابا غدیر مشهد گیرد.[۵۷]

تمدن اسلامی
مطهری معتقد بود اصول عقاید و دنیا بینی اسلامی بایستی در مجموع صحنه‌های معاش و در تک تک امور و شغل‌های شخصی و اجتماعی، فکری و علمی نمایان خواهد شد زیرا لازمه آشنایی اسلام دور اندیشی مسجد بابا قدرت مشهد به کل بعد ها آن میباشد.[۵۸]

فرهنگی غربی
بعضا نویسندگان معتقدند مطهری به فرهنگ و تمدن اسلام و غرب آشنا بود و در قضیه‌های مختلفی مانند فلسفه، روانشناسی، اقتصاد و جامعه‌شناسی اشراف داشت. وی انحراف‌های پندار غرب را توضیح می‌اعطا کرد و بر اساس‌های فکر اسلامی تاکید میکرد.[۵۹]

تحریفات عاشورا
مطهری کتاب حماسه حسینی را با نگاهی انتقادی به باورهای رایج درباره عاشورا و سوگواری‌ها و حتی تاریخ عاشورا منتشر کرد. وی در کتاب خویش بعضی از نقل‌های تاریخی دارای شهرت مثل عروسی قاسم بن حسن در کربلا را نفی کرد؛[۶۰] و نیز وجود دختری به اسم رقیه را تحریف شمرد.[۶۱]

مساله عفاف و حجاب
بعضی از پژوهشگران میگویند مطهری مسئله پوشش زن را تحت عنوان یک زمینه تحقیق نموده است.[۶۲] مطهری گفته میباشد مسأله پوشش زن بالاتر از حضور وی در اجتماع میباشد، بلکه مرتبط با این میباشد که آیا مردان حق دارا هستند از زنان فارغ از هیچ قید و شرطی استعمال نمایند یا این که خیر؟ اسلام تاکید داراست که مردان صرفا بایستی در چهارچوب خانواده و با تعهدات رسمی از زنان تحت عنوان همسران خویش لذت ببرند و به کار گیری از زنان بیگانه در اجتماع ممنوع میباشد، همینطور، زنان نیز نباید به مردان در سوا خانواده یاری نمایند.[۶۳]

اعراب‌گذاری قرآن
در گویش عربی اعراب سهم مهمی در ذکر معانی داراست و اعتنا به اعراب قرآن ضرورتی مضاعف دارااست؛ چون نادرست در تشخیص اعراب قرآن سبب ساز تغییر تحول معنی و گاه معنایی متناقص با هدف معبود مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد میگردد.[۴۵]
کاتبان وحی در بالا لغت ها قرآن را سوای نقطه و اعراب می‌نگاشتند و این فرمان برای افرادی که در بعد از ظهر نبی معاش می‌کردند مشکلی نداشت ولی برای نسل‌های آینده و بویژه مسلمانها غیر عرب گاه موجب خواندن‌های گوناگون و تغییر تحول معانی میگردید و ازاین‌رو اعراب‌گذاری قرآن برای نقطه پايان دادن به اختلافات و تغییر و تحول و تحریف معنوی قرآن ضروری آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد بود.[۴۶]
گزارش‌های تاریخی درباره اولیه اعراب‌گذار قرآن و تصویب‌کننده علامت‌های اعرابی گوناگون میباشد. معمولاً ابوالاسود دوئلی (م ۶۹ق) را آغازگر اعراب‌گذاری قرآن معرفی می‌نمایند که با یاری یحیی بن یَقدمت ایفا می‌داده میباشد.[۴۷] اعراب‌گذاری ابتدایی این چنین بوده میباشد: نقطه روی کلام نهایی واژه برای نصب، نقطه‌ ذیل سخن برای جر، نقطه بعداز حرف اخر رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد برای رفع.

[۴۸] یک قرن آن‌گاه، به وسیله خلیل بن احمد فراهیدی (۱۷۵ق)، صورت‌های خاص جایگزین نقطه‌ها شدند: مستطیل روی کلام برای نصب، مستطیل تحت آن برای جر، واو خرد بالای آن برای رفع، تکرار صورت شبیه هر جنبش برای تنوین، دندانه صحبت «س» برای تشدید، سَرِ سخن «ص» برای سکون.[۴۹]
آن‌گاه در نصفه دوم قرن دوم هجری، مدرسه نحو بصره با شخصیتی زیرا سیبویه، و مدرسه نحو کوفه به پیشوایی کسایی و در وسط سده سوم هجری، مدرسه نحو بغداد ظهور کرد و در علم اعراب قرآن کریم و مهربان دگرگونی به وجود آمد.[۵۰]

ترجمه
نوشته ی علمیٔ مهم: ترجمه قرآن
ترجمه قرآن پیشینه بسیار کهنی دارااست و به صدر اسلام برمی‌شود؛[۵۱] ولی اول ترجمه بی نقص قرآن به لهجه فارسی، در قرن چهارم قمری انجام یافته میباشد. [۵۲] گفته‌اند:‌ اول ترجمه کننده قرآن سلمان فارسی بوده میباشد که بسم الله الرحمن الرحیم را «به اسم یزدان بخشاینده» شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد ترجمه کرد.[۵۳]

ترجمه قرآن به گویش‌های اروپایی، ابتدا بوسیله کشیشان و راهبان مسیحی جاری ساختن شد. آن ها به خواسته گونه های‌دریافت کردن به اسلام در مباحث کلامی، عبارت‌هایی از آن را ترجمه کردند.[۵۴] اولیه ترجمه بی نقص لاتین قرآن، در قرن ششم قمری(دوازدهم میلادی) درج شده میباشد.[۵۵]

چاپ
قرآن اول توشه در سال ۹۵۰ق(۱۵۴۳م)، در ایتالیا به چاپ رسید. این چاپ به امر مقامات کلیسا نابودشد. بعد از آن در سال ۱۱۰۴ق(۱۶۹۲م)و بعد از آن ۱۱۰۸ق(۱۶۹۶م)، دراروپا چاپ شد. اولی چاپ قرآن به وسیله مسلمان، در سال ۱۲۰۰ق، شکل گرفت. مولاعثمان این شغل را در سن پیترزبورگ روسیه ایفا اعطا کرد. او‌لین مرزو بوم مسلمان که قرآن را چاپ کرد، کشور‌ایران بود. جمهوری اسلامی ایران در سال‌های ۱۲۴۳ق و ۱۲۴۸ق، دو چاپ سنگی خوشگل از آن تهیه و تنظیم کرد. در سال‌های آنگاه، دیگر کشورهای اسلامی زیرا ترکیه و مصر و عراق، چاپ‏‌های مختلفی از قرآن تنظیم کردند.[۵۶]

قرآن آبی رنگ وابسته به اواخر قرن سوم هجری
قرآنِ چاپ مصر، در سال ۱۳۴۲ق، با پژوهش اساتید دانشکده الازهر و مطابق داستان حفص از عاصم، تهیه و تنظیم گردیده بود و آیتم تایید دنیا اسلام قرار گرفت. قرآنی که امروز با اسم عثمان طه‏ شناخته‌گردیده است، به خط این خوش‌نویس اهل سوریه و بر مبنا چاپ مصر، میباشد. این قرآن ‏در بیشتر کشورهای اسلامی چاپ می گردد. خصوصیت این چاپ، تهیه و تنظیم نشانه‌ها در برگه‌ها و تقسیم منظم حزب‏‌ها و جزءهای سی‏‌گانه ‏قرآن میباشد.[۵۷]

امروزه چاپ قرآن، با تحقیق سازمان‌های مرتبط با این فعالیت ایفا می شود و ضوابط ویژه‌ای را داراست.[۵۸] در جمهوری اسلامی ایران، سازمان دارالقرآن الکریم، وظیفه تصحیح ونظارت بر چاپ قرآن را بر ذمه داراست.[۵۹]