بهترین مرجع مسجد غدیر باباعلی مشهد

جَرغبت بن دَرّاج‌، (زنده تا سال ۱۸۳ قمری) راوی‌، محدّث و فقید شیعه در قرن دوم هجری و از اصحاب اجماع که حدود ۳۰۰ حدیث از امام راستگو(ع) و امام کاظم(ع) قصه نموده است. جمیل بن دراج از حدود ۵۰ راوی برای مثال زراره بن اعین و محمد بن مسلم حدیث نقل کرده و بیش تر از ۴۰ بدن برای مثال برخی از اصحاب اجماع مانند بزنطی از وی ماجرا کرده‌اند. احادیث جمیل بیشتر درباره عقاید، اخلاق و رفتار، آداب‌ و فقه میباشد. رجالیان شیعه او‌را توثیق مسجد غدیر بلوار معلم مشهد کرده‌اند.

اسم جمیل در شمار اصحاب امام رضا(ع) نیز آمده میباشد. وی بعداز شهید شدن امام کاظم(ع)، برای بازه کوتاهی به واقفیه پیوست، بعد از آن از آن ها مستقل شد و امامت امام رضا(ع) را به مسجد غدیر فلاحی مشهد عهده گرفت.

نسب و وفات
از تاریخ میلاد جمیل بن دراج اطلاعی در اختیار وجود ندارد‌. لقب وی، ابوعلی یا این که ابومحمد بود.[۱] قبیله وی مقیم کوفه بودند و با بستگان نَخَع لینک ولاء (تعلق حمایتی‌) داشتند، به همین منجر او‌را نَخَعی‌[۲] یا این که مَوْلی‌النَّخَع‌[۳] نیز مسجد بابا غدیر مشهد خوانده‌اند.

پدرش‌، ابوالصَبیح درّاج،‌[۴] بقالی می کرد[۵] و اخوی خرد‌ترش‌، نوح بن درّاج‌، از راویان ثقه و حاکم آن دیار و در برهه‌ای حکم دهنده نصیب شرقی بغداد بود.[۶] جمیل در اواخر قدمت نابینا شد و در دوران امام رضا(ع) مسجد بابا قدرت مشهد درگذشت.[۷]

اصحاب اجماع
یاران امام باقر(ع)
۱ زُرارَة بن اَعین
۲ مَعروفِ بنِ خَرَّبوذ
۳ بُرَید بن معاویه
۴ ابوبصیر اَسَدی یا این که (ابوبصیر مرادی)
۵ فُضَیل بن یسار
۶ محمد بن مُسلِم
یاران امام راست گو(ع)
۱ جَگرایش بن دَرّاج
۲ عبدالله بن مُسکان
۳ عبدالله بن بُکَیر
۴ حَمّاد بن عثمان
۵ حماد بن عیسی جهنی
۶ اَبان بن عثمان
یاران امام کاظم(ع) و امام رضا(ع)
۱ یونس بن عبدالرحمن
۲ صَفوان بن یحیی
۳ اِبن اَبی عُمَیر
۴ عبدالله بن مُغَیرِه
۵ حسن بن دوست داستنی یا این که (حسن بن علی بن فَضّال، فَضالَة بن ایوب و عثمان بن عیسی)
۶ احمد بن ابی نصر بزنطی
نبو
وثاقت
جمیل‌بن درّاج گزینه توثیق رجالیان میباشد‌[۸] و اورا با عناوینی زیرا ثقه‌، روحانی و وجه‌الطائفه ستوده‌اند.[۹] کَشّی جمیل بن دراج را در زمره ۱۸ بدن فقیهی بیان نموده است که اصحاب امامیه بر صدق احادیث‌ آن ها اجماع دارا هستند.[۱۰] او‌را موثق‌ترین و عالم‌ترین شخص از اصحاب اجماع فی مابین راویان مشترک از امام درستگو(ع) و امام کاظم(ع) دانسته‌اند.[۱۱]

احادیث
اسم جمیل در ۵۷۰ داستان‌، در کتاب ها اربعه، به طور جمیل‌بن درّاج‌[۱۲] و ده‌ها توشه با اسم جمیل‌[۱۳] در اوراق حافظه گردیده است‌. زیرا اسم جمیل‌، دربین جمیل بن درّاج و جمیل بن پارسا‌، از اصحاب امام راستگو(ع)، مشترک میباشد‌، او مبتنی بر طبقه و اسم گذشته و آن گاه در سلسله مدرک، شناسایی میگردد.[۱۴]

خصوصیت‌های احادیث جمیل

زهد و تقوا
نبی(ص) زاهدانه می‌زیست. در همگی قدمت کناره‌ای خاص خویش نداشت و آن اتاق‌های حقیر گلین که در مجاورت مسجد خاص همسرانش بود، طاق‌هایی از چوب نخل داشت و به مکان در، پرده‌ها از مو بز یا این که پشم شتر بر آن مسجد غدیر بلوار معلم مشهد آویخته بود.

بالشی تحت رمز می‌گذاشت که آن را از برگ رطب لبریز کرده بودند. تشکی از چرم، مملو‌از برگ رطب داشت که کلیه قدمت بر روی آن می‌خفت. زیرپوش او از پارچه‌ای خشن بود که بدن را میخورد و ردایی از پشم شتر داشت. این در حالی بود که بعداز مبارزه حنین، چهار هزار شتر، بیشتراز چهل هزار گوسفند و مقدار فراوانی طلا جواهرات و نقره را به‌این و آن مسجد غدیر فلاحی مشهد اعطا کرد.[مستلزم منبع]

غذا او از خانه و اثاث و خرقه نیز زاهدانه بود. ای بسا ماه‌ها می‌سپری شد که در منزل او برای طبخ، حریق نمی‌افروختند، غذایش تمامی رطب و نان جو بود. هیچ گاه دو روز پیاپی غذای سیر نخورد. او یک روز دو توشه سیر از سفره مسجد بابا غدیر مشهد برنخاست.

مکرر می شد که وی و کسانش شب‌های پیاپی گرسنه می‌خفتند. روزی فاطمه(س) نانی جوین برای او آورد و اعلام کرد: نانی پختم و دلم رضا نداد برای شما نیاورم. آن را بخورد و خاطرنشان کرد: «این فقط غذایی میباشد که پدرت از سه روز پیش می خورد». روزی که در نخلستان یکی‌از انصار رطب می خورد، فرمود: «روز چهارم میباشد که چیزی نخورده‌ام». گاهی از شدت گرسنگی سنگ به شکم می‌بست (تا گرسنگی التیام یابد). هنگام مرگ زره او در عوض سی پیمانه جو، پیش یک یهودی مسجد بابا قدرت مشهد به گرو بود.[۱۷۲]

امیرالمؤمنین(ع) دربارهٔ زهدو تقوا نبی(ص):
نبی‌الله(ص) بر روی زمین طعام می خورد و زیرا بندگان می‌گرد‌همایی و پاره گی کفشش را، خویش، به دست خویش می‌دوخت و خرقه‌اش را، خویش، به دست خویش وصله می‌زد. بر خر بی‌پالان سوار می شد و بسا کسی را هم بر تَرک خویش می‌نشاند. پرده‌ای بر در منزل‌اش آویخته بودند و بر آن نقش‌ونگاری چندین، به یکی‌از زنانش خاطرنشان کرد: ای زن، این پرده را از جلو چشمم به دور کن؛ چون، هرگاه، بدان مینگرم به حافظه عالم و زیورها و زینت‌هایش می افتم. پیامبر‌الله(ص) به دل از عالم اعراض کرده بود و حافظه عالم را در وجود خویش می‌رانده بود و دوست داشت که زینت جهان را از موازی دیده خویش بدور نماید تا مبادا چیزی از آن برگیرد. و عالم را استوار نمی‌دانست و در آن آرزو فکر نداشت. پس عشق و علاقه به جهان را از خیال و خاطر بدور تشکیل داد و از دل براند و از دید انداخت؛ چون هر که چیزی را ناخوش داراست نگریستن به آن را نیز ناخوش شمارد و نخواهد که در نزدش از آن حرف گویند. *

نهج البلاغه، خطبه ۱۰۶، ترجمه آیتی

نظم و آراستگی

محمد بن منصور بن احمد بن ادریس حلی عجلی پر اسم و رسم به ابن ادریس، دانا تأثیرگذار امامی در اواخر قرن ششم قمری. نقل شده که نسبش از طرف مامان، به سه واسطه به روضه خوان طوسی مسجد غدیر بلوار معلم مشهد میرسد.

وی در فقه، اصول، تعبیر و تفسیر و لغت تبحر داشته و مالک لحاظ بوده میباشد. ابن ادریس به جهت به کار گیری عقل در استنباط احکام فقهی و به باعث فتواهای شاذ (عقیده مخالف دارای اسم و رسم فقها) دارای اسم و رسم میباشد. ابن ادریس با شکستن جو تقلیدی که از فرصت روضه خوان طوسی به وجود آمده بود فقه را وارد مرحله مسجد غدیر فلاحی مشهد جدیدی نمود.

انکار خبر واحد از مشهورترین مبانی فقاهتی ابن ادریس میباشد. استادان دارای اسم و رسم او ابوالمکارم بن زهره و ابن شهرآشوب میباشند و کسانی مانند ابن نما و حسن بن یحیی (بابا متفحص حلی) از شاگردان وی محسوب میگردند. تاثیر دارای اسم و رسم و تاثیرگذار ابن ادریس، کتاب سرائر مسجد بابا غدیر مشهد میباشد.

تولد و نسب
اسم وی محمد، لقب مشهورش ابوعبدالله و لقبش فخرالدین و شمس‌الدین میباشد.[۱] ابن ادریس را عِجلی و رَبَعی (منسوب به بنی‌عجل، بستگان‌ای از دیده نشده بن وائل از شاخه ربیعه)[۲] نیز خوانده‌اند.[۳] ابن ادریس فرصت بلوغ خویش را ۵۵۸ق بیان نموده است،[۴] براین اساس برخی در نظر گرفتن زده‌اند که او در ۵۴۳ق به جهان آمده مسجد بابا قدرت مشهد میباشد.[۵]

ابن ادریس در کتاب مصباح المتهجد، اسم پدرش را منصور بن احمد بن ادریس آورده میباشد.[۶] البته درباره نسب مادری، اختلاف وجود داراست برخی او‌را نوه دختری روضه خوان طوسی دانسته[۷] و برخی منابع نیز او‌را نواده دختری روحانی مسعود ورام بن ابی فراس بن حمدان دانسته‌اند.[۸]

استادان و شاگردان
مهم ترین استادان و مشایخ روایی ابن ادریس عبارت‌اند از:

عبداللّه بن جعفر دوریستی؛ ابن ادریس از روش این معلم خویش از روضه خوان اثرگذار نقل ماجرا می‌نموده است.[۹]
علی بن ابراهیم علوی عُرَیضی
عربی بن مسافر عبادی؛ ابن ادریس از این معلم خویش نقل قصه می‌نموده است.[۱۰]
جمال الدین هبة‌اللّه بن رطبه سوراوی؛ ابن ادریس از وی نقل داستان می‌نماید.[۱۱]
حسین بن هبةاللّه سوراوی
ابوالمکارم ابن زهره حلبی مؤلف غنیة النزوع
ابن شهر آشوب[۱۲]
عمادالدین طبری و الیاس بن ابراهیم حائری، واسطه نقل ماجرا ابن ادریس (برای مثال صحیفه سجادیه) از ابوعلی طوسی شمرده‌ گردیده‌است.[۱۳]
برخی شاگردان ابن ادریس و راویان حدیث از وی عبارت‌اند از:

سید شمس الدین فخار بن مَعْد موسوی؛ وی معلمِ پژوهشگر حلی میباشد.[۱۴]
با حجب و حیا‌الدین محمد بن جعفر ابن نما و بابا بزرگش جعفر بن نما[۱۵]
ابوالحسن علی بن یحیی خیاط؛[۱۶]
سید محیی الدین حسینی حلبی؛ برادرزاده ابن زهره حلبی.
جعفربن احمد قمرویه حائری؛ کتاب المسائل به خط وی و املای ابن ادریس میباشد

ابوعبدالله جعفر بن عَفّان (عثمان) طائی (درگذشت حدود ۱۵۰ق) از شاعران شیعه و مرثیه‌سرایان عاشورا در قرن دوم هجری قمری بود. او اشعاری در مدح و مرثیه اهل بیت و در مدد از قضیه امامت سروده میباشد. وی به درخواست امام راست گو(ع) برای امام حسین(ع) مرثیه‌سرایی کرد و امام او‌را به فردوس بشارت اعطا مسجد غدیر بلوار معلم مشهد کرد.

معاش‎طومار
ابوعبدالله جعفر بن عفان طایی از شاعران شیعی میباشد که در برخی منابع بابا او عثمان معرفی گردیده‌است. اما نقل شده میباشد که صحیح آن به عبارتی عفّان میباشد.[۱] مرزبانی اورا در شمار شعرای شیعه کوفی بیان نموده است.[۲] او با امام راست گو(ع) و با سید حمیری هم بعدازظهر بوده میباشد و با حمیری محاوراتی داشته میباشد.[۳] وی حدود سال مسجد غدیر فلاحی مشهد ۱۵۰ق درگذشته میباشد.[۴]

مرثیه امام حسین(ع)
جعفر بن عفان در مرثیه امام حسین(ع) نیز شعر می‌سروده میباشد. او به درخواست امام راستگو(ع) برای امام حسین(ع) مرثیه سرایی کرد و اشعاری خواند که به انبوه ضربات بر پیکر امام حسین(ع) اشاره داشت. امام درستگو(ع) و دیگر حاضرین به فغان افتادند بعد از آن امام درستگو(ع) فرمود:‌ای جعفر، اکنون معبود فردوس را بر تو واجب ایجاد کرد.[۵] شعری که او در حضور امام (ع) خواند اینگونه مسجد بابا غدیر مشهد میباشد:

لیبک علی الإسلام اینجانب کان باکیا
فقد ضیعت أحکامه و استحلت
غداة حسین للرماح دریئة
و قد نهلت منه السیوف و انگیزه
و غودر فی الصحراء لحما مبددا
علیه عتاق الطیر باتت و ظلت
فما نصرته امة السوء إذ دعا
لقد طاشت الأحلام منها و ضلت
الا بل محوا أنوارهم بأکفهم
فلا سلمت تلک الأکف و شلت
و ناداهم جهدا بحق محمد
فان ابنه اینجانب نفسه لحاظ حلت
فما حفظوا قرب الرسول و لا رعوا
و زلت بهم اقدامهم و استزلت
أذاقته حر القتل امة جده
هفت نعلها فی کربلاء و زلت
فلا قدس الرحمن امة جده
و ان هی صامت للاله و صلت
کما فجعت بنت الرسول بنسل‌ها
و کانوا کماة الحرب مسجد بابا قدرت مشهد حین استقلت[۶]

ترجمه: می بایست هر شیون ­کننده‌ای بر اسلام بگرید که احکام آن ضایع و حرامش حلال گشته میباشد. به عبارتی روزی که حسین(ع) با نیزه قطعه قطعه شد و آن‎گاه که شمشیرها از خونش سیراب گشتند. در آن دشت وی به باز ماند همانند تکه گوشتی مستقل گردیده و شب، طیوران جسد مبارکش را در هواخواهی گرفتند. کمک‎اش نکردند آن امت زشتکار آن‎گاه که آنها را صدا زد به صحت که شکیبایی و بردباری نادر رنگ شد و هلاک شد. آن ها با دست خویش نورشان را بی سروصدا کردند به این شکل دستانی تندرست نباد و نابود باد. با سعی هر چه بیشتر آن ها را خواند به حق محمد که اوست فرزند محمد، از جان محمد. نگه نداشتند حرمت خویشاوندی با نبی را، رعایت آن را ننمودند و پای آنها لغزید، و لغزانید. امت جدش به وی سوز مرگ چشاندند و پاپوش این امت در کربلا سبب ساز سقوط آنها شد. پاکیزه نگرداند معبود امت جدش را هر یکسری که روزه بدارند و نماز بخوانند. که دخت فرستاده را به سوگ فرزندانش نشاندند آنانی را که به هنگام مبارزه پابرجا و حمایت کننده بودند بعد که سایرافراد کوچ می‌کردند.

اشعار و دیوان

روحانی محمد حرزالدین (۱۲۷۳-۱۳۶۵ق) دانا، اصولی، ادیب و رجالی شیعی قرن چهاردهم هجری قمری، مالک کتاب معارف الرجال و مشهورترین شخص قبیله حرزالدین میباشد. او از شاگردان میرزاحسین خلیلی تهرانی، محمدطه نجف، آخوند خراسانی و سید محمدکاظم طباطبایی یزدی مسجد غدیر بلوار معلم مشهد بود.

از شاگردان او می‌قدرت به سید شهاب الدین مرعشی نجفی اشاره نمود. روحانی محمد به عنوان مثال علمای پرنویس بوده و حدود هفتاد تاثیر در علم ها مختلف به وی نسبت داده‌اند. برای مثال اثر ها او کتابی به اسم «الغیبة» درباره غایب بودن امام فرصت(عج) مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.

معاش‌طومار
او در ۱۲۷۳ق در نجف به دنیا آمد. پدرش، علی بن عبدالله حرزالدین، از شاگردان موسی کشف کننده الغطاء، علی کشف کننده الغطاء و صاحب و مالک جواهر و از نزدیکان و خاصان علی کشف کننده الغطاء به شمار مسجد بابا غدیر مشهد می رفت.[۱]

محمد در چهار سالگی پدرش را از دست اعطا کرد و پایین سرپرستی و تربیت برادرانش، عبدالحسین و حسن، قرار گرفت. او علم آموزی علم ها شرعی را از نوجوانی شروع کرد و به یاری هوش زیاد و خاطر کار کشته و پشتکار خویش در مدتی کوتاه دروس مقدماتی مسجد بابا قدرت مشهد را به پایان رسانید.[۲]

فامیل
فرزندان محمد حرزالدین، عبدالکریم و علی بودند. عبدالکریم را ادیب دانسته‌اند.[۳] روضه خوان علی از عالمان فقهی و شخصی فاضل و نیکوسیرت وصف شد‌ه‌است. او که از پدرش اذن ماجرا داشت، در ۱۳۷۲ یا این که ۱۳۷۳ق درگذشت.[۴]

محمدحسین حرزالدین، فرزندعلی، نیز فقید فقاهتی بود. او در ۱۳۳۳ق به دنیا آمد. ضمن پدرش و سید محمد باقر احسائی، نزد سید محسن حکیم و سیدابوالقاسم خویی درس خواند.[۵] او در ۱۴۱۹ق در نجف وفات کرد.[۶] النجف فی التاریخ تاثیر اوست. از او همینطور تقریرات درس‌های فقه و اصول استادانش و پژوهش و کناره نویسی بر معارف الرجال جد خویش محمد حرزالدین به جامانده میباشد.[۷]

نبو
شجره طومار آل حرزالدین
محمود حرزالدین
حمدالله
عبدالله
علی (ح۱۱۸۲ـ ۱۲۷۷) محمد(ح۱۱۹۳ـ ۱۲۷۷) هیکل
محمد(۱۲۷۳ ـ ۱۳۶۵) کاظم احمد(۱۲۶۵ ـ ۱۳۴۲) حسن(۱۲۵۸ ـ ۱۳۰۴) عبدالحسین(۱۲۵۰ ـ ۱۲۸۱)
عبدالکریم علی عبدالحسین مهدی(۱۲۸۵ ـ ۱۳۴۲)
محمد حسین(۱۳۳۳ ـ ۱۴۱۹)
وفات
محمد حرزالدین در ۱۳۶۵ق وفات کرد و در کنار منزل‌اش و مسجدی که در آن اقامه جماعت می کرد، در محله عماره نجف به خاک ودیعه شد.[۸]

اساتید
او نزد استادان زیادی فقه و اصول و صحبت و دیگر علم ها را فرا گرفت و از عالمان اکثری اذن قصه و مدرک اجتهاد اخذ کرد، که از آن گزاره‌اند:[۹]

محمد حسین کاظمی
فاضل ایروانی
ابراهیم بن محمد عزّاوی
میرزا حبیب الله رشتی
حسن بن عیسی فَرطوسی
حاج آقا رضا همدانی
سیدحسین بن مهدی قزوینی
میرزاحسین خلیلی تهرانی
محمد طه نجف
آخوند خراسانی
سید محمدکاظم طباطبایی یزدی
عبدالله مامقانی
به گفته مرعشی نجفی[۱۰] او صِحاح سِتّه را نیز از روش سیدشکری آلوسی بغدادی قصه می کرد.

روحانی محمد حرزالدین در اکثری از علم ها، مثلا فقه، اصول، حدیث، رجال و تراجم، ادبیات، تاریخ و سِیَر، خواندنِ خط کوفی، طب، هیئت و علم ها ناآشنا، تبحر داشت و شعر نیز می‌سرود.[۱۱]

استان قطیف:در‌این استان تعدادی شهر شیعه‌نشین وجود دارااست که عبارتند از:
شهر قطیف: این شهر راس استان قطیف میباشد و بیشتر جمعیت آن را شیعه‌ها تشکیل میدهند. تشیع درین شهر از دیرباز وجود داشته میباشد. حسن صفار امام آدینه شهر قطیف، این نظر را دارد بیش تر از نود درصد از ساکنان شهر قطیف را شیعه ها تشکیل مسجد غدیر بلوار معلم مشهد داده‌اند.

[۱۲] ابن بطوطه می‌نویسد:«قطیف شهر بزرگی میباشد که بیشتر ساکنان آن از شیعه ها میباشد وآنان شیعه بودن خویش را با بیان اشهد ان علیا البته الله و حی علی نه العمل اعلام می‌نمایند.» در‌این شهر طوایف شیعی متعددی معاش‌ می‌نمایند. مهمترین قوم‌های شیعی در‌این شهر عبارتند از: ابوذیب، بحارنه، حبشی، آل خنیزی، صفار، عمران، مسجد غدیر فلاحی مشهد آل عبدالجبار.
سیهات:سیهات یک کدام از مهم ترین شهرهای حیطه به شمار می‌رود. همه ساکنان این شهر شیعه و بیشتر خانواده‌های سیهات از اعراب اصیل و قبایل خوالد، عجمان، هواجر و سبیلاع می‌باشند. در‌این شهر چند حسینیه نیز می‌باشد. حسینیه الحسین،حسینیه السالم، الکبیش، شاخور، حسینیه الخلیفه، حسینیه الراشد، حسینه السیهاتی، حسینیه المطوع، حسینیه الناصر و شهاب مهم ترین حسینیه‌های این ناحیه مسجد بابا غدیر مشهد می‌باشند.
صفوی: صفوی شهری تاریخی و سابق در کنار قلعه جاوان میباشد که پر‌از اثرها باستانی میباشد. این شهر در شمال قطیف و با مسافت‌اندکی از بندر رأس تنوره(سکوی نفتی دارای شهرت) قرار گرفته میباشد. کلیه ساکنان این شهر شیعه‌اند.
تاروت: تاروت جزیره‌ای میباشد دارای شهرت که گنجینه‌های باارزشی از اثر ها باستانی در آن جای‌دارد. اکثر ساکنان این جزیره و روستاهای آن شیعه مسجد بابا قدرت مشهد میباشند.
عوامیه: عوامیه شهری میباشد در شمال قطیف که بر خرابه‌های شهر زاره تاسیس شده است. این منطقه در پیشین راس حیطه به شمار میرفت. قرامطه زاره را ویران کرده آن را به حریق کشیدند. مجموع ساکنان این حوزه‌ شیعه میباشند. عموم آن در نبرد و شجاعت زبانزد بوده و مدام به تنهایی در قبال یورش‌های حکومت سعودی مقاومت کرده‌اند. اکثر طوایف این شهر از قبایل نجد می باشند که بدین حوزه‌ مسافرت کرده‌اند وبا این هجرت شیعه گردیده‌اند. بعضا از طوایف اساسی مستقر در‌این ناحیه عبارتند از: آل نمر، آل زاهر، آل ابی المکارم و آل فرج
آجام: آجام در قبل خیر چندان به دور، خارج از محدوده قطیف قرار داشت و بیشتر با صحرا و بادیه‌نشنیان درباره ی بود. با این‌که همگی همسایه آن شیعه و با فرهنگ می‌باشند ولی به منجر رابطه با صحرا و طوایف بادیه‌نشین شیعه‌ها این حوزه‌ را بدو الشیعه نامیده‌اند. اکثر ساکنان آجام اهل سه طایفه آل ناصر، آل مرزوق و آل سنان می باشند. این طوایف قحطانی الاصل می باشند و از قرن‌ها قبل از شمال یمن به‌این ناحیه مهاجرت کرده‌اند.
دیگر شهرهای شیعه‌نشین استان قطیف عبارتند از: قدیح،ام خزینه، حبش، جارودیه، خویلدیه، توبی، حله محیش، ملاحه، شویکه، بحاری، عنک
استان مدینه: در میانه قرن چهارم هجری قمری به ندرت خاندانی از نسل امام حسین(ع) در مدینه به اقتدار رسیدند و تحت عنوان «تسلط» قرون در‌این حیطه حکومت کردند که در بعضا ادوار امامی مذهب یا این که زیدی مذهب بودند. در قرن پنجم و ششم نیز شهر مدینه ذیل نفوذ تشیع قرار داشت که از یک سو ناشی از سیطره دولت فاطمیان و از سوی دیگر وامدار کار عالمان شیعه عراقی در حجاز بود. سادات حسینی مدینه تا اواخر قرن یازدهم قمری غیر وابسته بودند البته از سال ۱۰۹۹ به امر دولت عثمانی، مدینه پایین حیث مکه در آمد. با این هم اکنون بعضی از آن ها برای مثال طوایف «هواشم» همچنان بر تشیع امامی پایدار بودند.[۱۳] شیعه ها مدینه در حیُّ الروضه، باب کُومه، قبا، قربان، حیُّ العَوالی سکونت دارا هستند. برخی روستاهای مدینه مانند وادی الفرع، سویرقیه، یَنْبُع النخل و مهدالذهب نیز محل سکونت شیعه ها میباشد. امروزه در‌این شهر چهار دسته شیعه جعفری بومی میباشند:
نخاوله: نخاوله مطرح ترین دسته امامی در مدینه میباشند.
احاطه: بعد از نخاوله، تعداد تسلط بیش تر از سایر قبایل میباشد.این قوم و قبیله از سادات بنی هاشم میباشند و در شهرهای دیگری هم‌زیرا مکه، جده، طائف و شهرهای جنوبی ایالات متحده عربی مستقر می‌باشند.
خویشاوندان‌های حرب و جهینه(حروب): بعضا از اشخاص این دو خویشان هم‌زیرا بنی علی فرید شیعه میباشند.
مَشاهده:از عرب‌های اصیل می‌باشند که در مکه و مدینه بومی‌اند. تعدادشان از قوم و قبیله‌های قبل کمتر میباشد. تالیف کننده و محدث محمد بن عیسی مشهدی از طایفه آل مشهدی از این قوم میباشد.
بقیه بخشها: شیعه ها دوازده امامی در وادی فاطمه دارنده جمعیت‌ بزرگی می‌باشند. در حائل نیز که محل سکونت فامیل طی میباشد یک سری شیعه سکونت دارا هستند. شیعه‌ها در ریاض، قصیم، افلاح، آتش و جده نیز دسته‌های کوچکی تشکیل داده‌اند.

برخورد‌ها

تجمع مردمی در همدان در جانبداری از عملیات وعده راستگو (۲۷ فروددین ماه ۱۴۰۳ش)[۲۳]
هم‌زمان با عملیات وعده درست گو، دسته‌هایی از عموم در شهرهای متعدد کشور‌ایران همانند طهران، اصفهان و کرمان[۲۴] و نیز در لبنان،[۲۵] عراق[۲۶] به خیابان‌ها آمدند و به شور پرداختند. همینطور در روز ۲۶ فروددین ماه در شهرهای کشور ایران[۲۷] و در بعضی کشورهای دیگر[۲۸] نیز تجمعات خودجوشی در پشتیبانی از این مبادرت شکل گرفت. همینطور هشتک تنبیه متجاوز و یوم الانتقام در بعضا از کانال‌های اجتماعی مسجد غدیر بلوار معلم مشهد ترند شد.[مستلزم منبع]

علما و شخصیت‌های مذهبی و سیاسی مختلفی بدین عملیات عکس العمل نشانه دادند به عنوان مثال آیت‌الله مکارم شیرازی از مراجع تبعیت شیعه، آن را مایه خشنودی و سرافرازی مسلمانها خواند.[۲۹] آیت‌الله نوری همدانی نیز در پیامی این عملیات را بجا و گزینه پناه دانست.[۳۰] همینطور آیت‌الله جوادی آملی این عملیات را فتح قریب و فتح مبین دانستند.[۳۱] رضا رمضانی دبیرکل مجمع جهانی اهل‌بیت نیز به‌این عملیات عکس العمل نشانه بخشید و آن را باخت بزرگی برای رژیم صهیونیستی نظارت کرد.[۳۲] همینطور در شیت منتسب به احمد بن ثنا الخلیلی مفتی اعظم پادشاهی عمان در کانال اجتماعی ایکس، این مبادرت جمهوری اسلامی ایران حقیقتا خرسند‌کننده تعریف مسجد غدیر فلاحی مشهد شد.[۳۳]

ایالات متحده و برخی کشورهای اروپایی همانند انگلیس و آلمان در حفاظت از اسرائیل، عملیات وعده درست گو را محکوم کردند.[۳۴] دبیر سازمان ملل، روسیه و چین و بعضی کشورهای عربی نیز، کشور‌ایران و اسرائیل را به خویشتنداری دعوت مسجد بابا غدیر مشهد کردند.[۳۵]

اثار
ثبت کشور ایران تحت عنوان توان موشکی و پهپادی در حیطه و دنیا و توانمندی جمهوری اسلامی ایران در جواب به هر سیرتکامل ارعاب از تأثیرات و پیامدهای عملیات وعده راست گو شمرده گردیده‌است.[۳۶] برخی کارشناسان اهل ایران، با وجود سامانه‌های پدافند هوایی اسرائیل مانند گنبد آهنین، فلاخن داوود و پیگان ۳، صرف وصال موشک‌ها و پهپادهای اهل ایران به مملکت‌های اشغالی فلسطین را اکران توانمندی کشور‌ایران و به نظر نظامی بسیار اساسی شمرده‌اند و آن را یک باخت برای رژیم صهیونیستی قلمداد کرده‌اند.[۳۷] همینطور این عملیات را زیرپاگذاشتن خطوط قرمز رنگ صهیونیست‌ها دانسته‌اند.[۳۸] حسین علایی، اولیه فرمانده نیروی دریایی سپاه، حمله جمهوری اسلامی ایران به اسرائیل با اعلام قانونی و فارغ از غافلگیری را موجب احیاء توان بازدارندگی کشور ایران دانسته مسجد بابا قدرت مشهد میباشد.[۳۹]

بعداز حمله پهپادی و موشکی کشور ایران به اسرائیل، برخی از مقامات اسرائیل وعده جواب مشقت بار و منصرف‌کننده دادند؛ این وعده با موافقت و ملازمت و همراهی ایالات متحده، تبارک‌ترین پشتیبان و متحد اسرائیل، روبه‌رو نشد. جو بایدن، مدیر‌جمهور ایالات متحده، در ارتباط تلفنی با نتانیاهو، ابتدا‌وزیر اسرائیل، او‌را از جواب به حمله کشور‌ایران برحذر داشت و اظهار کرد که در شکل جواب اسرائیل، نباید انتظار ملازمت از ایالات متحده داشته باشد.[۴۰] مجله گاردین چاپ انگلیس، در گزارشی از وزیر مدد وقت و کهن اسرائیل نقل کرده که جواب بدون واسطه اسرائیل به کشور ایران حتمی وجود ندارد و نتانیاهو هنوز تصمیم قانونی دراین مورد نگرفته میباشد.[۴۱] براساس گزارش این خبر نامه از رمز زیمیت (Raz Zimmit)، متفحص مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، اسرائیل در جواب به کشور‌ایران با سه قضیه مواجه میباشد: عکس العمل شدید کشور‌ایران به هر سیرتکامل پاسخی از سوی اسرائیل، عدم ملازمت ایالات متحده و تضارب اسرائیل در نزاع با غزه.[۴۲]

نماینده اسرائیل در سازمان ملل نیز خواهان تحریم بیشتر جمهوری اسلامی ایران و قرار به چنگ آوردن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست سازمان‌های تروریستی شد.[۴۳] بعضا منابع از اراده ایالات متحده برای تحریم‌های تازه علیه جمهوری اسلامی ایران کلام گفته‌اند.[۴۴]

به نقل از الجزیره به گزارش خبرنامه یدیعوت اخرونوت رژیم صهیونیستی، اسرائیل برای تقابل با پهپادها و موشک‌های کشور ایران در‌این عملیات میان ۱٫۰۸ تا ۱٫۳۵ میلیارد دلار و کشور‌ایران حدود ۱۰ درصد این مبلغ را هزینه کرده‌اند.[۴۵] به نقل از خبرگزاری TRT (سایت قانونی سازمان رادیو و تلویزیون دولتی ترکیه)، رقم ۱٫۳۵ میلیارد دلار فقطً هزینه تقابل با پهبادها بوده و هزینه پرواز ده‌ها هواپیما و همینطور ضرروزیان‌های ناشی از اصابت موشک‌ها را مشمول نمیشود.[۴۶]

سازه به تحلیلی که خبرنامه انگلیسی گاردین منتشر کرده، اردن به جهت همیاری با اسرائیل در رهگیری پهپادهای جمهوری اسلامی ایران با حالت بغرنجی مواجه گردیده و گزینه خشم همگانی در درون مرز و بوم و حیطه قرار گرفته میباشد.[۴۷]

حمله اسرائیل به جمهوری اسلامی ایران
در روز ۱۹ آوریل ۲۰۲۴، نیروی هوایی اسرائیل مدعا شد که تأسیسات دفاعی‌ای را در کشور ایران غرض حملهٔ قرار داده میباشد. برخی از رسانه‌ها از صدای انفجارهای جزئی در حوالی اصفهان خبر دادند. به نقل از منابع خبری به گزارش مسئولان، این انفجار ناشی از انهدام ریزپرنده‌هایی بوده که به وسیله نیروی پدافند هوایی کشور ایران سرنگون گردیده‌است.[۴۸] هم‌اینگونه اسرائیل در ۲۳ خرداد ماه ۱۴۰۴ بعضا از تأسیسات هسته‌ای، مقر‌های نظامی و منازل مقامات نظامی و محققان هسته‌ای کشور‌ایران را غرض قرار بخشید.[۴۹]

همیاری شیعه‌ها با هلاکو در انقراض خلافت عباسی
گزارش‌هایی که در منابع تاریخی به خصوص منابع اهل سنت وجود دارااست بر کمک شیعه ها به هلاکو در جهت انقراض خلافت عباسی تأکید کرده‌اند. مبنی بر این گزارش‌ها، خواجه نصیر الدین طوسی متکلم تبارک شیعه که مدتی را در سرویس هلاکو به راز پیروزی و نیز ابن علقمی وزیر شیعه مذهب واپسین خلیفه عباسی از عامل ها انتخاب کننده در حمله هلاکو به بغداد و انقراض خلافت عباسی و یا این که دست‌کم، موافق با این حادثه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد بودند.

مطابق این گزارش‌ها، خواجه نصیر الدین طوسی که بعداز تصرف قلاع اسماعیلیه در سرویس هلاکو در آمد، اورا برای انقراض خلافت عباسی تشویق کرد. از سوی دیگر ابن علقمی که وزیر مستعصم واپسین خلیفه عباسی بود، با هلاکو خان مکاتبه داشت و حتی بنابر بعضا گزارش‌ها با مرخص کردن بخشی از سپاه خلیفه، اورا در مقابل هلاکو تضعیف کرد[۶] و از سوی دیگر خلیفه را تشویق کرد که به تسلیم مغولان در آید.[۷] علت ابن علقمی را، بدرفتاری پسر خلیفه با شیعه ها دانسته‌اند که در حادثه‌ای به قتل و غارت شیعه ها کرخ دست یازید و ابن علقمی که از خلیفه شدن وی پس از مستعصم بیم داشت، با هلاکو برای هلاکت خلافت عباسی همیاری مسجد غدیر فلاحی مشهد کرد.[۸]

اینگونه گزارش‌هایی معمولا از سوی نویسندگان شیعه، ساختگی تلقی گردیده است[۹]. به گفته بعضی از محققان اینگونه اتهاماتی از سوی سنیانِ متعصب که با شیعه‌ها دشمنی داشته‌اند مطرح گردیده و سود اختلاف و دشمنی آنها با شیعه ها میباشد چرا‌که مبنی بر گزارش‌های مو جود، نمی‌قدرت درباره نقش خواجه یا این که ابن علقمی در حمله مغول به بغداد باور یافت. این در حالی میباشد که حمله به بغداد تصمیم قبل مغولان و مراحل طبیعی ادامه کشورکشایی‌های آن ها مسجد بابا غدیر مشهد بود.[۱۰]

در مقابل بعضا نویسندگان شیعه، این اقدامات را همانند برخورد طبیعی شیعه ها در قبال محدودیت‌ها و ظلم و ستم عباسیان تحلیل کرده‌اند. بر طبق این لحاظ، شیعه‌ها تمامی جا با مغولان همیاری کرده‌اند و در ازای از آزادی مذهبی که سود عدم تعصب مغولان نسبت به اسلام بود برای تقویت تشیع فایده بردند. به همین برهان بود که شیعه‌ها حله در هنگام محاصره بغداد به تسلیم مغولان درآمدند و برخی علمای شیعه مانند خواجه نصیر الدین و رضی‌الدین علی بن طاووس حلی (۵۸۹-۶۶۴ق.) برای بهبود شرایط شیعه به همیاری با مغولان پرداخته و مناصب حکومتی را پذیرا مسجد بابا قدرت مشهد شدند.[۱۱]

تشیع در بعدازظهر ایلخانان

مینیاتوری از ایجاد کرد ابواب البر به فرمان غازان خان
ازآنجاکه اول فرمانروایان ایلخان، مسلمان نبودند، در مقابل اختلاف شیعه و سنی نیز موضعی نداشتند. این موقعیت به آزادی مذهب شیعه ها انجامید که پیشتر در معرض ارعاب دایم خلافت عباسی و حکومت‌های سنی مذهب بودند. از به عبارتی شروع حمله مغول، بخش اعظمی از بخشها شیعه نشین، هنگامی ایستادگی در قبال لشکر مغول را بی‌سود دیدند، به اقتدار مغولان تسلیم شدند. بعضی از صاحب و مالک منصبان گران قدر در تشکیلات حکومتی ایلخانان نیز شخصیت‌های شیعی بودند. جانبداری این اشخاص از شیعه‌ها و علمای شیعه به بسط تشیع درین زمانه امداد رساند.

چنان که گفته شد خواجه نصیر الدین طوسی با مجاورت شدن به هلاکو، مقام بلندی نزد او یافت. رضی الدین علی بن طاووس حلی از علمای شیعه نیز ارتباط ها خیر و خوبی با هولاکو داشت و از سوی وی نقیب النقبا گردیده بود. سید جمال الدین کاشی نیز در دربار اباقاخان سرویس می کرد و سید فخرالدین حسن که از سادات شیراز بود یاددادن و تربیت ارغون فرزند اباقاخان را برعهده داشت. برای مثال شهرهایی که در طول اباقاخان شیعه ها در آن به آزادی عمل می‌کردند، شهر اصفهان بود که بهاء الدین جوینی فرزند عطاملک بر آن حکومت داشت و این شهر مقر تجمع شیعه‌ها گردیده بود. برای مثال عمادالدین طبری که کتاب بی نقص بهایی را به اسم بهاء‌الدین جوینی نگاشت، در‌این شهر می‌زیست.[۱۲]

اعتراض به سیاست‌های امین السلطان
خلیلی تهرانی نسبت به کارها سیاسی و اجتماعی کشور‌ایران حساس بود. او در ۱۳۲۱ق، درپی حال و روز نابسامان اقتصادی و اجتماعی کشور ایران و نارضایتی عموم از شغل های امین السلطان (صدراعظم ناصرالدین فرمانروا قاجار)، یار و همدم با آخوند ملامحمدکاظم خراسانی (متوفی ۱۳۲۹ق.) به علمای جمهوری اسلامی ایران طومار نوشت و ناخشنودی خویش را از سیاست‌های غلط امین السلطان نشانه بخشید و حتی گفته‌اند که اورا تکفیر کرد. این اقدامات بسیار مؤثر به‌زمین‌خورد و موجب برکنار امین السلطان مسجد غدیر بلوار معلم مشهد شد.[۱۳]

ملازمت و همراهی با نهضت مشروطه
با شروع نهضت مشروطه، تهرانی یار با محمدکاظم خراسانی و عبدالله مازندرانی (متوفی ۱۳۳۰ق.) از آن پشتیبانی کرد. این سه شیخ که بعداز وفات میرزای شیرازی مرجعیت شیعه ها را به ذمه داشتند و با تیتر مراجع ثلاث نجف شناخته می‌شدند، با طومار‌ها، پیام‌ها و ارشادهای خویش، سهم مهمی در برد نهضت مشروطه داشتند. غرض آن ها از این امان که از عمده‌ترین عامل ها برد انقلاب مشروطه دانسته گردیده، نگهداری مذهب اسلام و از فی مابین برداشتن حکومت استبداد و کوتاه کردن دست متجاوزان فرنگی گفته مسجد غدیر فلاحی مشهد شده میباشد.[۱۴]

تنفیذ قانون اساسی کشور مشروطه
بعداز برد نهضت مشروطه و تأسیس مجلس شورا، قانون اساسی ایران برای ثبت نزد این سه بدن نبی شد و آن‌ها هم آن را تنفیذ کردند[۱۵] و بعد از آن با ارسال طومار‌ها و تلگرام‌های پی در پی، به تقویت مجلس اقدام مسجد بابا غدیر مشهد نمودند.[۱۶]

نبرد با حکومت استبدادی
بعداز به توپ مسدود شدن مجلس نخستین در ۱۳۲۶ق، تهرانی و دیگر علمای اهل ایران مقیم عراق، بر شدت نبرد خویش با حکومت استبدادی و دفاع از مشروطه‌خواستار اضافه کردند. تهرانی و خراسانی و مازندرانی طرد کردن محمدعلی فرمانروا را از اوجب واجبات، دادن مالیات به گماشتگان اورا از اعظم محرّمات و عملکرد در خط مش استقرار مشروطه را به منزله جهاد در رکاب امام فرصت(عج) دانستند.[۱۷] در حین استبداد صغیر، یکی مدارسی که تهرانی در نجف سازه گذاشته بود، محل گرد هم آیی ایرانیان شد.[۱۸] گفته‌اند که بعد از بروز پاره‌ای انحرافات در نهضت مشروطه، تهرانی از تامین آن اظهار پشیمانی مسجد بابا قدرت مشهد می کرد.[۱۹]

خصوصیت‌های اخلاقی و عبادی
تهرانی شخصی متقی بود و مداومت و حفظ به خواندن دعاها و زیارات داشت. وی پس از مدتی درس دادن، کرسی درس دادن را رها کرد و اغلب در مسجد کوفه و سهله به عبادت پرداخت. او عادت به زیارت اربعین کربلای معلی با پای پیاده داشت.[۲۰] خوش‌خلق و خوش‌کلام و بسیار رئوف بود.

وی یک زائرسرا و دو مکتب علمیه و قنات در نجف، برای مردم وقف کرد.[۲۱]

درگذشت
تهرانی در شوال ۱۳۲۶ق در مسجد سهله درگذشت و پیکرش را در شریعه فرات غسل دادند و تا نجف تشییع و در کنار مسجد خودش در بقاع ای که خویش فراهم کرده بود، دفن شد.[۲۲] در جمهوری اسلامی ایران و هند و عراق، برای وی مراسم عزاداری برگزار شد و بازار طهران تعدادی روز تعطیل شد. شعرای بخش اعظمی در رثای او شعر سروده‌اند.[۲۳] بعداز وفات تهرانی، شایع شد که او با زهر مسموم گردیده است و حتی او‌را «ذبیح اعظم» و «شهید اکبر» خواندند.[۲۴]

اثرها و تالیفات
تهرانی در فقه و اصول فقه و رجال، اثر ها بخش اعظمی بر مکان گذاشت. اورده شده که همه آن‌ها به خط خویش وی نزد شاگردش، محمدتقی گرگانی، بوده میباشد. [۲۵]

ذریعة الوداد، شرحی میباشد بر کتاب نجاة العباد محمدحسن نجفی و ظاهراً نیمه تمام باقی‌مانده میباشد.[۲۶] این کتاب اولیه توشه در بمبئی و آنگاه در ۱۳۱۲ق در کشور ایران چاپ سنگی شد و بارها در جمهوری اسلامی ایران به چاپ رسید.[۲۷]
کناره بر برخی رسائل عملیه
کتاب غصب
کتاب اجاره
رسالاتی در امر بیع و خیارات[۲۸]
برخی فتواهای تهرانی، یاروهمدم با فتواهای بعضا علمای دیگر، در کتاب مجمع الرسائل در ۱۳۳۱ق در طهران چاپ شد‌ه‌است.[۲۹] همینطور تقریراتی از دروس اورا شاگردانش نوشته‌اند.[۳۰] او بر کتاب‌های بخش اعظمی تقریظ نوشته میباشد.[۳۱]

فرزندان
تهرانی شش پسر داشت که تمامی در علم ها فقهی علم آموزی کردند:[۳۲]

محمد؛ در نجف به دنیا آمد و سطح های بهتر فقه و اصول را نزد آخوند خراسانی و پدرش یادگرفت و از علمای نجف اذن اجتهاد اخذ کرد.[۳۳] محمد از کودکی شعر می‌سرود، بیشتر اشعار وی در مدح و رثای اهل بیت(ع) میباشد. او در برخی اشعارش مسلمانها را به بیداری فراخوانده میباشد.[۳۴] او بسیار به عبادت، بیان و اعتکاف در بقعه امام علی(ع) می‌پرداخت.[۳۵] وی در ۱۳۵۵ق در نجف وفات یافت و در حرم پدرش دفن شد. کتاب فی الطهاره، کتاب فی الخمس، قاموس غریب القرآن و یکسری رساله شرعی، از اثرها اوست.[۳۶]
روضه خوان مهدی آیت الله زاده؛
روضه خوان محمود؛
روضه خوان محمدعلی که دایرة المعارف اسلامی را ترجمه نموده است.[۳۷]

ابوالقاسم حُمَید بن زیاد فقید و محدّث شیعی قرن سوم و چهارم هجری قمری میباشد. هرچند او از بزرگان واقفیه بوده، اما آیتم اعتقاد رجالیان امامی میباشد. وی راوی بخش اعظمی از کتاب ها و اصول اصحاب امامیه بود و به همین جهت، اسم وی در سلسله سندهاِ احادیث اکثری، در کتاب‌های دارای اعتبار شیعه آمده و محدّثان بزرگی از روش وی داستان مسجد غدیر بلوار معلم مشهد کرده‌اند.

مهمترین اثر ها وی النوادر، تاریخ الرجال، و مَنُ رِوَی عَنِ الصّادق علیه‌السلام میباشد که بیان شده دو کتاب انتها، منبع کتاب‌های رجال طوسی و رجال نجاشی بوده مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.

تبارنامه
از تاریخ میلاد، محل تولد و جزئیات معاش او اطلاعی در مشت وجود ندارد. او اهل کوفه بود، مدتی در سُورا (مجاورت شهر حله) اقامت کرد و بعد به نینوا (قریه‌ای در اطراف کربلا) رفت.[۱] به تصریح گستردن‌هم اکنون نویسان، حمید از اشخاص اکثری حدیث شنید، به عنوان مثال احمد بن محمد بن رَباح، حسن بن محمد بن سماعة (متوفی ۲۶۳)، حسن بن موسی خَشّاب (زنده در ۲۶۰)، عُبیداللّه بن احمد نَهیکی (محدث قرن سوم)، حسن بن محمد کندی، و ابراهیم بن سلیمان نَهْمی.[۲] حمید را از معمرین دانسته و وفات اورا در ۳۱۰ تصویب مسجد بابا غدیر مشهد کرده‌اند.[۳]

هرچند حمید از بزرگان فرقه واقفیه و از واپسین رخ‌های سرشناس این تیم بوده، گزینه وثوق رجالیان امامی میباشد.[۴]

مقام حُمَید نزد راویان
او را به حجم دانش و کثرت اثر ها ستوده‌اند.[۵] او همینطور راوی بخش اعظمی از کتاب ها و اصول اصحاب امامیه بود و به همین جهت، اسم وی در سلسله سندهاِ احادیث بخش اعظمی، در کتاب ها دارای اعتبار شیعه آمده و محدّثان بزرگی از روش وی ماجرا کرده‌اند، مثلا محمد بن یعقوب کلینی،[۶] علی بن ابراهیم قمی (زنده در ۳۰۷ق)، حسین بن علی بَزوفَری (زنده در ۳۵۲)، عبیدالله بن ابو زید انباری، و حسن بن محمد بن عَلّان. برخی از این اشخاص، برای مثال علی بن حاتم قزوینی در ۳۰۶ و ابوالمفضل شیبانی در ۳۱۰، از وی اذن داستان اخذ مسجد بابا قدرت مشهد کرده‌اند.[۷]

اثر ها
حمیدبن زیاد اثرها زیادی تألیف کرده از آن پاراگراف: الجامع فی اشکال الشرایع، الفرائض، الدَلائل، فَضْلُ العِلم وَ الْعُلماء، الخُمس، ذَمُّ مَنْ خالَفَ الْحَقَّ وَ اَهْلَهُ، النوادر، تاریخ الرجال، و اینجانب روی عن الصادق علیه‌السلام.[۸] به گفته سید محمدعلی دین دار ابطحی در تهذیب المقال[۹] دو کتاب اخیر به عنوان مثال منابع روضه خوان طوسی و نجاشی در تألیفِ اثر ها رجالی‌شان بوده میباشد.

پانویس
نجاشی، ص۱۳۲؛ قهپائی، ج ۲، ص۲۴۴.
کلینی، ج ۳، ص۱۴۶؛ طوسی، ۱۴۱۷ق، ص۳۸–۳۹؛ خویی، ج ۶، ص۲۸۹.
نجاشی، ص۱۳۲؛ مجلسی، ج ۵۴، ص۳۶۷؛ آقابزرگ طهرانی، ج ۲، ص۱۴۸.
نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۳۲.
نجاشی، ص۱۳۲؛ طوسی، ۱۴۱۵، ص۴۲۱؛ ابن داوود حلّی، ص۲۱۰.
ج ۲، ص۱۴، ۷۵.
نجاشی، ص۱۳۲؛ طوسی، ۱۴۱۷، ص۱۱۵؛ حرّعاملی، ج۳۰، ص۱۳۲؛ خویی، ج ۶، ص۲۸۹–۲۹۲.
آقابزرگ طهرانی، ج ۳، ص۲۵۳، ج ۷، ص۲۵۵، ج ۸، ص۲۳۶، ج۱۰، ص۴۳، ج ۱۶، ص۱۴۵، ۲۷۱؛ بغدادی، ج ۱، ردیف ۳۵۶، ج ۲، ردیف ۲۹۳ ۲۹۵، ۲۹۷، ۳۴۶.
ج ۵، ص۱۳۳، پانویس ۱ و ۲.
منابع
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن‏، الذریعة الی تصانیف الشیعه، رسیدگی احمد حسینی، بیروت، دار الاضواء، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق.
ابن‌داوود حلّی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف، ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم، بی‌تا.
اسماعیل بغدادی، ایضاح المکنون، ج ۱۲، در حاجی‌خلیفه، ج ۳۴.
حرّ عاملی.
خویی.
روضه خوان طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱۴۱۵ق.
عنایةاللّه قهپائی، مجمع‌الرجال، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان، ۱۳۸۴۱۳۸۷، چاپ افست قم، بی‌تا.
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، استیناف علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، قم، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
مجلسی.
محمدبن حسن طوسی، الفهرست، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱۴۱۷ق.
محمدعلی دین دار ابطحی، تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال للشیخ الجلیل ابی‌العباس احمدبن علی النجاشی، ج ۵، قم، ۱۴۱۷ق.
نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی (فهرست اسماء مصنّفی الشیعة)، قم، مؤسسه تکثیر اسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.
لینک و پیوند به خارج
نوشته‌ی‌علمی حمید بن زیاد در دانشنامه دنیا اسلام
نبو
فقیهان شیعه (قرن ۴ قمری)
محمد بن یعقوب کلینی (۳۲۹ق) • ابن ابی عقیل عمانی • ابن بابویه (۳۲۹ق‌) • ابن ولید قمی (۳۴۳ق) • ابوالفرج اصفهانی (۳۵۶ق) • شریف حسن بن حمزه (۳۵۸ق‌) • ابن قولویه قمی (۳۶۸ق) • ابن داوود قمی (۳۶۸ق) • ابوغالب زراری (۳۶۸ق) • حسین بن علی بن بابویه (۳۷۸ق‌) • روضه خوان صدوق (۳۸۱ق) • هارون بن موسی تلعکبری (۳۸۵ق) • ابوالمفضل شیبانی (۳۸۷ق) • علی بن محمد خزاز قمی (۴۰۰ق) • روحانی حسکا • حمید بن زیاد • ابن‌ شریف‌ اکمل‌ بحرانی‌ • ابن جنید • اِبْن حَمّاد