فرزند امام علی(ع) و فاطمه زهرا(س) میباشد که بهگفته روضه خوان موءثر بعداز امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و زینب(س) متولد شد.از امام علی، دختران دیگری هم با اسم یا این که لقب امکلثوم گزارش شدهاست که به انگیزه همین شباهت اسمی، درباره بعضا گزارشها در زمینه ی معاش امکلثوم اختلافلحاظ است. ماجرای دعوابرانگیز در این زمینه، تزویج امکلثوم با قدمت بن خَطّاب خلیفه دوم میباشد که در کتابهای تاریخی و حدیثی بیان شده و بخش اعظمی از عالمان شیعه آن را قبول دارا هستند و بعضا مخالف مسجد غدیر بلوار معلم مشهد آناند.
طبق برخی روایات شیعی، این تزویج با ترساندن خلیفه دوم، و از روی جبر و تقیه انجام شده میباشد. عده ای از عالمان شیعه هم اینگونه نظری دارا هستند.در بعضی منابع، امکلثوم از بانوان حاضر در حادثه کربلا شمرده گردیده است؛ البته بهگفته عده ای زیرا سید محسن امین تفصیلهم اکنون نگار شیعی، امکلثوم قبل از رخداد کربلا درگذشته و امکلثومِ حاضر در کربلا احتمالاً یکیاز دیگر از دختران امام علی و همسر مسلم بن عقیل بوده مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.
آرامگاهی در سوریه وجود دارااست که به نظریه بعضی، مزار امکلثوم میباشد؛ ولی اشخاصی معتقدند این قبر وابسته میباشد به امکلثوم دیگری از قوم و قبیله رسول و امکلثوم، دختر امام علی و فاطمه، در گورستان بقیع در مدینه دفن مسجد بابا غدیر مشهد گردیدهاست.
تولد و نسب، بهگزارش عالمان شیعه و سنی، علی(ع) و فاطمه(س) فرزندی به اسم امکلثوم داشتهاند.[۱] در برخی از منابع، به دنیا آمدن وی بهشکل کلی و در حین رسول گزارش شدهاست؛[۲] البته ذَهَبی تاریخنگار اهلسنت (درگذشته ۷۴۸ق) نوشته نزدیک به سال ۶ قمری به عالم آمده مسجد بابا قدرت مشهد میباشد.[۳]
همینطور طبق گزارش روحانی اثرگذار در الارشاد، وی فرزندِ بعداز زینب(س) بوده میباشد؛[۴] البته در سیره ابناسحاق، سیرهنویس قرن اولیه و دوم قمری، اسم وی قبل از اسم زینب مذکور میباشد؛ البته تصریح نشده که وی بلندمرتبهخیس بوده یا این که زینب
روحانی موثر اسم امکلثوم را زینب صُغریٰ و لقباش را امکلثوم بیان نموده است.[۶] بهگزارش روحانی عباس قمی در اَلکُنیٰ و الاَلقاب، این لقب را فرستاده(ص) بهجهت تشابه زینب صغری به دخترش امکلثوم، به وی اعطا کرد.[۷]
سید محسن امین، تفصیلحالانگار شیعی (۱۲۸۴- ۱۳۷۱ق) نوشته میباشد امام علی(ع) سه یا این که چهار دختر به اسم یا این که لقبٔ امکلثوم داشته میباشد:
امکلثوم کبری دختر فاطمه (س)؛
امکلثوم همسر مسلم بن عقیل که احتمالاً امکلثوم وُسطیٰ بوده میباشد؛
امکلثوم صغری؛
زینب صغری که لقباش امکلثوم بوده میباشد.[۸]
بهگفته وی، ممکن میباشد دو تای پایان یکی از باشند یا این که اینکه دو تا باشند و امام علی(ع) چهار دختر بهاین اسم یا این که لقب داشته باشد.[۹]
همسر و فرزندان
به قصه ابنسعد مورخ و سیرهنویس قرن دوم و سوم قمری، امکلثوم آغاز با عُمَر بن خَطّاب، خلیفه دوم تزویج کرد. بعد از مرگ عُمَر، همسر پسرعمویش عَون پسر جعفر بن ابیطالب شد. بعد از درگذشت عون، با برادرشوهرش محمد و بعد از فوت وی نیز با برادرشوهر دیگرش عبدالله بن جعفر وصلت کرد که تا قبل از این، همسر خواهرش زینب بود؛[۱۰] البته مقریزیِ مورخ و سیرهنویس (۷۶۶- ۸۴۵ ق) گزارش نموده است که وی پس از قدمت، آغاز با محمد بن جعفر وصلت کرد و بعد از مرگ او، به عقد عون درآمد و وقتی که همسر وی بود، درگذشت.[۱۱]
ابنسعد و ابنعساکر (تاریخنگار قرن ششم)، نوشتهاند امکلثوم از قدمت صاحب و مالک دو فرزند به اسمهای زید و رقیه شد.[۱۲] با این اکنون نجمالدین طبسی استینافگر تاریخ شیعه با توکل بر منابعی که کشتهشدن محمد و عون را در سالهای ۱۶ یا این که ۱۷ قمری و در پیکار شوشتر گزارش کردهاند و نیز با توکل بر درگذشت حضرت زینب در سال ۶۳ق و حرام بودن وصلت به طور همزمان با دو خواهر سود می گیرد که گزارشهای فوق درباره معاش و وصلتهای امکلثوم قابل پناه وجود ندارد.[۱۳]
تزویج با قدمت بن خطاب
نوشته ی علمیٔ مهم: تزویج امکلثوم با قدمت بن خطاب
ماجرای وصلت امکلثوم با قدمت بن خَطّاب خلیفه دوم، قضیهای دعوابرانگیز و مورداختلاف میباشد: براساس کتابهای تاریخی شیعه و سنی، همانند تاریخ یعقوبی و تاریخ طبری، و همینطور منابع حدیثی شیعه همانند کافی و تهذیبالاحکام، امکلثوم با قدمت وصلت نموده است.[۱۴] میرزا جواد تبریزی و سید علی میلانی با تحقیق دو قصه مو جود در کتاب کافی، آن ها درست دانستهاند.[۱۵] محمدتقی شوشتری، رجالی شیعهٔ قرن چهاردهم و پانزدهم قمری نیز احادیث جان دار دراین باره را پی درپی دانسته و وقوع این تزویج را انکارناپذیر شمرده میباشد.[۱۶]
با وجود این، بعضا از عالمان شیعه، به عنوان مثال آیتالله مرعشی[۱۷] و محمدجواد بلاغی[۱۸] این تزویج را نپذیرفتهاند. آقابزرگ تهرانی اسم کتابهایی کهاین وصلت را انکار کردهاند، در الذریعه بیان نموده است.[۱۹]
بهنظریه عالمانی همانند سیدِ مرتضی (۳۵۵-۴۳۶ق) و ادب بن حسن طَبْرِسی (درگذشتهٔ ۵۴۸ق) این وصلت انجام یافته میباشد؛ البته بدون میل و تقیه بوده میباشد.[۲۰] روایاتی نیز وجود داراست کهاین کلام را تأیید مینماید. از جمله در کتاب کافی از امام درستگو(ع) نقل گردیدهاست که امکلثوم دختری میباشد که از ما غصب شد.[۲۱] در قصه دیگری از همین کتاب، از ارعاب قدمت برای تایید وصلت از سوی امام علی(ع) صحبت آمده میباشد.
آشنایی با مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد؛ بررسی جایگاه مذهبی، فرهنگی و اجتماعی این مسجد