بهترین مرجع مسجد غدیر باباعلی مشهد

همیاری شیعه‌ها با هلاکو در انقراض خلافت عباسی
گزارش‌هایی که در منابع تاریخی به خصوص منابع اهل سنت وجود دارااست بر کمک شیعه ها به هلاکو در جهت انقراض خلافت عباسی تأکید کرده‌اند. مبنی بر این گزارش‌ها، خواجه نصیر الدین طوسی متکلم تبارک شیعه که مدتی را در سرویس هلاکو به راز پیروزی و نیز ابن علقمی وزیر شیعه مذهب واپسین خلیفه عباسی از عامل ها انتخاب کننده در حمله هلاکو به بغداد و انقراض خلافت عباسی و یا این که دست‌کم، موافق با این حادثه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد بودند.

مطابق این گزارش‌ها، خواجه نصیر الدین طوسی که بعداز تصرف قلاع اسماعیلیه در سرویس هلاکو در آمد، اورا برای انقراض خلافت عباسی تشویق کرد. از سوی دیگر ابن علقمی که وزیر مستعصم واپسین خلیفه عباسی بود، با هلاکو خان مکاتبه داشت و حتی بنابر بعضا گزارش‌ها با مرخص کردن بخشی از سپاه خلیفه، اورا در مقابل هلاکو تضعیف کرد[۶] و از سوی دیگر خلیفه را تشویق کرد که به تسلیم مغولان در آید.[۷] علت ابن علقمی را، بدرفتاری پسر خلیفه با شیعه ها دانسته‌اند که در حادثه‌ای به قتل و غارت شیعه ها کرخ دست یازید و ابن علقمی که از خلیفه شدن وی پس از مستعصم بیم داشت، با هلاکو برای هلاکت خلافت عباسی همیاری مسجد غدیر فلاحی مشهد کرد.[۸]

اینگونه گزارش‌هایی معمولا از سوی نویسندگان شیعه، ساختگی تلقی گردیده است[۹]. به گفته بعضی از محققان اینگونه اتهاماتی از سوی سنیانِ متعصب که با شیعه‌ها دشمنی داشته‌اند مطرح گردیده و سود اختلاف و دشمنی آنها با شیعه ها میباشد چرا‌که مبنی بر گزارش‌های مو جود، نمی‌قدرت درباره نقش خواجه یا این که ابن علقمی در حمله مغول به بغداد باور یافت. این در حالی میباشد که حمله به بغداد تصمیم قبل مغولان و مراحل طبیعی ادامه کشورکشایی‌های آن ها مسجد بابا غدیر مشهد بود.[۱۰]

در مقابل بعضا نویسندگان شیعه، این اقدامات را همانند برخورد طبیعی شیعه ها در قبال محدودیت‌ها و ظلم و ستم عباسیان تحلیل کرده‌اند. بر طبق این لحاظ، شیعه‌ها تمامی جا با مغولان همیاری کرده‌اند و در ازای از آزادی مذهبی که سود عدم تعصب مغولان نسبت به اسلام بود برای تقویت تشیع فایده بردند. به همین برهان بود که شیعه‌ها حله در هنگام محاصره بغداد به تسلیم مغولان درآمدند و برخی علمای شیعه مانند خواجه نصیر الدین و رضی‌الدین علی بن طاووس حلی (۵۸۹-۶۶۴ق.) برای بهبود شرایط شیعه به همیاری با مغولان پرداخته و مناصب حکومتی را پذیرا مسجد بابا قدرت مشهد شدند.[۱۱]

تشیع در بعدازظهر ایلخانان

مینیاتوری از ایجاد کرد ابواب البر به فرمان غازان خان
ازآنجاکه اول فرمانروایان ایلخان، مسلمان نبودند، در مقابل اختلاف شیعه و سنی نیز موضعی نداشتند. این موقعیت به آزادی مذهب شیعه ها انجامید که پیشتر در معرض ارعاب دایم خلافت عباسی و حکومت‌های سنی مذهب بودند. از به عبارتی شروع حمله مغول، بخش اعظمی از بخشها شیعه نشین، هنگامی ایستادگی در قبال لشکر مغول را بی‌سود دیدند، به اقتدار مغولان تسلیم شدند. بعضی از صاحب و مالک منصبان گران قدر در تشکیلات حکومتی ایلخانان نیز شخصیت‌های شیعی بودند. جانبداری این اشخاص از شیعه‌ها و علمای شیعه به بسط تشیع درین زمانه امداد رساند.

چنان که گفته شد خواجه نصیر الدین طوسی با مجاورت شدن به هلاکو، مقام بلندی نزد او یافت. رضی الدین علی بن طاووس حلی از علمای شیعه نیز ارتباط ها خیر و خوبی با هولاکو داشت و از سوی وی نقیب النقبا گردیده بود. سید جمال الدین کاشی نیز در دربار اباقاخان سرویس می کرد و سید فخرالدین حسن که از سادات شیراز بود یاددادن و تربیت ارغون فرزند اباقاخان را برعهده داشت. برای مثال شهرهایی که در طول اباقاخان شیعه ها در آن به آزادی عمل می‌کردند، شهر اصفهان بود که بهاء الدین جوینی فرزند عطاملک بر آن حکومت داشت و این شهر مقر تجمع شیعه‌ها گردیده بود. برای مثال عمادالدین طبری که کتاب بی نقص بهایی را به اسم بهاء‌الدین جوینی نگاشت، در‌این شهر می‌زیست.[۱۲]

اعتراض به سیاست‌های امین السلطان
خلیلی تهرانی نسبت به کارها سیاسی و اجتماعی کشور‌ایران حساس بود. او در ۱۳۲۱ق، درپی حال و روز نابسامان اقتصادی و اجتماعی کشور ایران و نارضایتی عموم از شغل های امین السلطان (صدراعظم ناصرالدین فرمانروا قاجار)، یار و همدم با آخوند ملامحمدکاظم خراسانی (متوفی ۱۳۲۹ق.) به علمای جمهوری اسلامی ایران طومار نوشت و ناخشنودی خویش را از سیاست‌های غلط امین السلطان نشانه بخشید و حتی گفته‌اند که اورا تکفیر کرد. این اقدامات بسیار مؤثر به‌زمین‌خورد و موجب برکنار امین السلطان مسجد غدیر بلوار معلم مشهد شد.[۱۳]

ملازمت و همراهی با نهضت مشروطه
با شروع نهضت مشروطه، تهرانی یار با محمدکاظم خراسانی و عبدالله مازندرانی (متوفی ۱۳۳۰ق.) از آن پشتیبانی کرد. این سه شیخ که بعداز وفات میرزای شیرازی مرجعیت شیعه ها را به ذمه داشتند و با تیتر مراجع ثلاث نجف شناخته می‌شدند، با طومار‌ها، پیام‌ها و ارشادهای خویش، سهم مهمی در برد نهضت مشروطه داشتند. غرض آن ها از این امان که از عمده‌ترین عامل ها برد انقلاب مشروطه دانسته گردیده، نگهداری مذهب اسلام و از فی مابین برداشتن حکومت استبداد و کوتاه کردن دست متجاوزان فرنگی گفته مسجد غدیر فلاحی مشهد شده میباشد.[۱۴]

تنفیذ قانون اساسی کشور مشروطه
بعداز برد نهضت مشروطه و تأسیس مجلس شورا، قانون اساسی ایران برای ثبت نزد این سه بدن نبی شد و آن‌ها هم آن را تنفیذ کردند[۱۵] و بعد از آن با ارسال طومار‌ها و تلگرام‌های پی در پی، به تقویت مجلس اقدام مسجد بابا غدیر مشهد نمودند.[۱۶]

نبرد با حکومت استبدادی
بعداز به توپ مسدود شدن مجلس نخستین در ۱۳۲۶ق، تهرانی و دیگر علمای اهل ایران مقیم عراق، بر شدت نبرد خویش با حکومت استبدادی و دفاع از مشروطه‌خواستار اضافه کردند. تهرانی و خراسانی و مازندرانی طرد کردن محمدعلی فرمانروا را از اوجب واجبات، دادن مالیات به گماشتگان اورا از اعظم محرّمات و عملکرد در خط مش استقرار مشروطه را به منزله جهاد در رکاب امام فرصت(عج) دانستند.[۱۷] در حین استبداد صغیر، یکی مدارسی که تهرانی در نجف سازه گذاشته بود، محل گرد هم آیی ایرانیان شد.[۱۸] گفته‌اند که بعد از بروز پاره‌ای انحرافات در نهضت مشروطه، تهرانی از تامین آن اظهار پشیمانی مسجد بابا قدرت مشهد می کرد.[۱۹]

خصوصیت‌های اخلاقی و عبادی
تهرانی شخصی متقی بود و مداومت و حفظ به خواندن دعاها و زیارات داشت. وی پس از مدتی درس دادن، کرسی درس دادن را رها کرد و اغلب در مسجد کوفه و سهله به عبادت پرداخت. او عادت به زیارت اربعین کربلای معلی با پای پیاده داشت.[۲۰] خوش‌خلق و خوش‌کلام و بسیار رئوف بود.

وی یک زائرسرا و دو مکتب علمیه و قنات در نجف، برای مردم وقف کرد.[۲۱]

درگذشت
تهرانی در شوال ۱۳۲۶ق در مسجد سهله درگذشت و پیکرش را در شریعه فرات غسل دادند و تا نجف تشییع و در کنار مسجد خودش در بقاع ای که خویش فراهم کرده بود، دفن شد.[۲۲] در جمهوری اسلامی ایران و هند و عراق، برای وی مراسم عزاداری برگزار شد و بازار طهران تعدادی روز تعطیل شد. شعرای بخش اعظمی در رثای او شعر سروده‌اند.[۲۳] بعداز وفات تهرانی، شایع شد که او با زهر مسموم گردیده است و حتی او‌را «ذبیح اعظم» و «شهید اکبر» خواندند.[۲۴]

اثرها و تالیفات
تهرانی در فقه و اصول فقه و رجال، اثر ها بخش اعظمی بر مکان گذاشت. اورده شده که همه آن‌ها به خط خویش وی نزد شاگردش، محمدتقی گرگانی، بوده میباشد. [۲۵]

ذریعة الوداد، شرحی میباشد بر کتاب نجاة العباد محمدحسن نجفی و ظاهراً نیمه تمام باقی‌مانده میباشد.[۲۶] این کتاب اولیه توشه در بمبئی و آنگاه در ۱۳۱۲ق در کشور ایران چاپ سنگی شد و بارها در جمهوری اسلامی ایران به چاپ رسید.[۲۷]
کناره بر برخی رسائل عملیه
کتاب غصب
کتاب اجاره
رسالاتی در امر بیع و خیارات[۲۸]
برخی فتواهای تهرانی، یاروهمدم با فتواهای بعضا علمای دیگر، در کتاب مجمع الرسائل در ۱۳۳۱ق در طهران چاپ شد‌ه‌است.[۲۹] همینطور تقریراتی از دروس اورا شاگردانش نوشته‌اند.[۳۰] او بر کتاب‌های بخش اعظمی تقریظ نوشته میباشد.[۳۱]

فرزندان
تهرانی شش پسر داشت که تمامی در علم ها فقهی علم آموزی کردند:[۳۲]

محمد؛ در نجف به دنیا آمد و سطح های بهتر فقه و اصول را نزد آخوند خراسانی و پدرش یادگرفت و از علمای نجف اذن اجتهاد اخذ کرد.[۳۳] محمد از کودکی شعر می‌سرود، بیشتر اشعار وی در مدح و رثای اهل بیت(ع) میباشد. او در برخی اشعارش مسلمانها را به بیداری فراخوانده میباشد.[۳۴] او بسیار به عبادت، بیان و اعتکاف در بقعه امام علی(ع) می‌پرداخت.[۳۵] وی در ۱۳۵۵ق در نجف وفات یافت و در حرم پدرش دفن شد. کتاب فی الطهاره، کتاب فی الخمس، قاموس غریب القرآن و یکسری رساله شرعی، از اثرها اوست.[۳۶]
روضه خوان مهدی آیت الله زاده؛
روضه خوان محمود؛
روضه خوان محمدعلی که دایرة المعارف اسلامی را ترجمه نموده است.[۳۷]

ابوالقاسم حُمَید بن زیاد فقید و محدّث شیعی قرن سوم و چهارم هجری قمری میباشد. هرچند او از بزرگان واقفیه بوده، اما آیتم اعتقاد رجالیان امامی میباشد. وی راوی بخش اعظمی از کتاب ها و اصول اصحاب امامیه بود و به همین جهت، اسم وی در سلسله سندهاِ احادیث اکثری، در کتاب‌های دارای اعتبار شیعه آمده و محدّثان بزرگی از روش وی داستان مسجد غدیر بلوار معلم مشهد کرده‌اند.

مهمترین اثر ها وی النوادر، تاریخ الرجال، و مَنُ رِوَی عَنِ الصّادق علیه‌السلام میباشد که بیان شده دو کتاب انتها، منبع کتاب‌های رجال طوسی و رجال نجاشی بوده مسجد غدیر فلاحی مشهد میباشد.

تبارنامه
از تاریخ میلاد، محل تولد و جزئیات معاش او اطلاعی در مشت وجود ندارد. او اهل کوفه بود، مدتی در سُورا (مجاورت شهر حله) اقامت کرد و بعد به نینوا (قریه‌ای در اطراف کربلا) رفت.[۱] به تصریح گستردن‌هم اکنون نویسان، حمید از اشخاص اکثری حدیث شنید، به عنوان مثال احمد بن محمد بن رَباح، حسن بن محمد بن سماعة (متوفی ۲۶۳)، حسن بن موسی خَشّاب (زنده در ۲۶۰)، عُبیداللّه بن احمد نَهیکی (محدث قرن سوم)، حسن بن محمد کندی، و ابراهیم بن سلیمان نَهْمی.[۲] حمید را از معمرین دانسته و وفات اورا در ۳۱۰ تصویب مسجد بابا غدیر مشهد کرده‌اند.[۳]

هرچند حمید از بزرگان فرقه واقفیه و از واپسین رخ‌های سرشناس این تیم بوده، گزینه وثوق رجالیان امامی میباشد.[۴]

مقام حُمَید نزد راویان
او را به حجم دانش و کثرت اثر ها ستوده‌اند.[۵] او همینطور راوی بخش اعظمی از کتاب ها و اصول اصحاب امامیه بود و به همین جهت، اسم وی در سلسله سندهاِ احادیث بخش اعظمی، در کتاب ها دارای اعتبار شیعه آمده و محدّثان بزرگی از روش وی ماجرا کرده‌اند، مثلا محمد بن یعقوب کلینی،[۶] علی بن ابراهیم قمی (زنده در ۳۰۷ق)، حسین بن علی بَزوفَری (زنده در ۳۵۲)، عبیدالله بن ابو زید انباری، و حسن بن محمد بن عَلّان. برخی از این اشخاص، برای مثال علی بن حاتم قزوینی در ۳۰۶ و ابوالمفضل شیبانی در ۳۱۰، از وی اذن داستان اخذ مسجد بابا قدرت مشهد کرده‌اند.[۷]

اثر ها
حمیدبن زیاد اثرها زیادی تألیف کرده از آن پاراگراف: الجامع فی اشکال الشرایع، الفرائض، الدَلائل، فَضْلُ العِلم وَ الْعُلماء، الخُمس، ذَمُّ مَنْ خالَفَ الْحَقَّ وَ اَهْلَهُ، النوادر، تاریخ الرجال، و اینجانب روی عن الصادق علیه‌السلام.[۸] به گفته سید محمدعلی دین دار ابطحی در تهذیب المقال[۹] دو کتاب اخیر به عنوان مثال منابع روضه خوان طوسی و نجاشی در تألیفِ اثر ها رجالی‌شان بوده میباشد.

پانویس
نجاشی، ص۱۳۲؛ قهپائی، ج ۲، ص۲۴۴.
کلینی، ج ۳، ص۱۴۶؛ طوسی، ۱۴۱۷ق، ص۳۸–۳۹؛ خویی، ج ۶، ص۲۸۹.
نجاشی، ص۱۳۲؛ مجلسی، ج ۵۴، ص۳۶۷؛ آقابزرگ طهرانی، ج ۲، ص۱۴۸.
نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۱۳۲.
نجاشی، ص۱۳۲؛ طوسی، ۱۴۱۵، ص۴۲۱؛ ابن داوود حلّی، ص۲۱۰.
ج ۲، ص۱۴، ۷۵.
نجاشی، ص۱۳۲؛ طوسی، ۱۴۱۷، ص۱۱۵؛ حرّعاملی، ج۳۰، ص۱۳۲؛ خویی، ج ۶، ص۲۸۹–۲۹۲.
آقابزرگ طهرانی، ج ۳، ص۲۵۳، ج ۷، ص۲۵۵، ج ۸، ص۲۳۶، ج۱۰، ص۴۳، ج ۱۶، ص۱۴۵، ۲۷۱؛ بغدادی، ج ۱، ردیف ۳۵۶، ج ۲، ردیف ۲۹۳ ۲۹۵، ۲۹۷، ۳۴۶.
ج ۵، ص۱۳۳، پانویس ۱ و ۲.
منابع
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن‏، الذریعة الی تصانیف الشیعه، رسیدگی احمد حسینی، بیروت، دار الاضواء، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق.
ابن‌داوود حلّی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل‌بحرالعلوم، نجف، ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم، بی‌تا.
اسماعیل بغدادی، ایضاح المکنون، ج ۱۲، در حاجی‌خلیفه، ج ۳۴.
حرّ عاملی.
خویی.
روضه خوان طوسی، محمد بن حسن، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱۴۱۵ق.
عنایةاللّه قهپائی، مجمع‌الرجال، چاپ ضیاءالدین علامه اصفهانی، اصفهان، ۱۳۸۴۱۳۸۷، چاپ افست قم، بی‌تا.
کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، الکافی، استیناف علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، قم، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
مجلسی.
محمدبن حسن طوسی، الفهرست، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱۴۱۷ق.
محمدعلی دین دار ابطحی، تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال للشیخ الجلیل ابی‌العباس احمدبن علی النجاشی، ج ۵، قم، ۱۴۱۷ق.
نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی (فهرست اسماء مصنّفی الشیعة)، قم، مؤسسه تکثیر اسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.
لینک و پیوند به خارج
نوشته‌ی‌علمی حمید بن زیاد در دانشنامه دنیا اسلام
نبو
فقیهان شیعه (قرن ۴ قمری)
محمد بن یعقوب کلینی (۳۲۹ق) • ابن ابی عقیل عمانی • ابن بابویه (۳۲۹ق‌) • ابن ولید قمی (۳۴۳ق) • ابوالفرج اصفهانی (۳۵۶ق) • شریف حسن بن حمزه (۳۵۸ق‌) • ابن قولویه قمی (۳۶۸ق) • ابن داوود قمی (۳۶۸ق) • ابوغالب زراری (۳۶۸ق) • حسین بن علی بن بابویه (۳۷۸ق‌) • روضه خوان صدوق (۳۸۱ق) • هارون بن موسی تلعکبری (۳۸۵ق) • ابوالمفضل شیبانی (۳۸۷ق) • علی بن محمد خزاز قمی (۴۰۰ق) • روحانی حسکا • حمید بن زیاد • ابن‌ شریف‌ اکمل‌ بحرانی‌ • ابن جنید • اِبْن حَمّاد

قاسم بن حسن (شهیدشدن سال ۶۱ هجری) از فرزندان امام حسن(ع) میباشد که در اتفاق کربلا به شهید شدن رسید. وی در شب عاشورا در جواب امام حسین(ع) که لحاظ اورا درباره ی مرگ پرسید، مرگ را شیرین‌خیس از عسل دانست. او در روز عاشورا به دست عمرو بن سعد بن نفیل ازدی به شهید شدن مسجد غدیر بلوار معلم مشهد رسید.

در برخی از منابع داستانی درباره تزویج او با یکی‌از دختران امام حسین(ع) با تیتر عروسی قاسم نقل گردیده است که عالمان زیادی همانند علامه مجلسی، میرزاحسین نوری، روحانی عباس قمی، مرتضی مطهری آن را غیرمعتبر شمرده‌اند، البته بعضا همانند ابوالحسن شعرانی گفته‌اند برهان بر رد این مقاله نیست. در عُرفِ سوگواریِ شیعه ها در کشور‌ایران، شب ۶ محرم به قاسم(ع) مسجد غدیر فلاحی مشهد تخصیص داراست.

معرفی
تاریخ تولد قاسم بن حسن تصویب نشده میباشد؛ با این حالا در مقتل خوارزمی آمده میباشد که او در هنگام شهید شدن به سن بلوغ نرسیده بود[۱] و در لباب الانساب تاثیر بیهقی، سن او به هنگام شهیدشدن ۱۶ سال تصویب گردیده‌است.[۲][یادداشت ۱] روحانی اثر گذار، مامان قاسم و عبدالله و عمرو بن حسن را یک کنیز دانسته[۳] که نام وی نُفَیله یا این که رَمْله میباشد؛[۴] البته در مقاتل الطالبین، مامان وی و ابوبکر بن حسن، مشترک دانسته مسجد بابا غدیر مشهد شد‌ه‌است.[۵]

نبو
امام حسن مجتبی (ع)
نبی اکرم
حضرت فاطمه‌ امام علی
امام حسن مجتبی
خوله ام بشیر ام اسحاق نَفیله بقیه همسران
حسن مثنی حسین طلحه فاطمه
حسن زید ام الحسن ام الحسین قدمت قاسم عبدالله
علی حسن
مالک فخ نفیسه ابوبکر ام عبدالله عبدالرحمن فاطمه مسجد بابا قدرت مشهد ام سلمه رقیه
حضور در اتفاق کربلا
بیان شده در شب عاشورای سال ۶۱ق زمانی که امام حسین(ع) به یارانش خبر اعطا کرد که روز بعد از آن کشته می‌شوند، قاسم بن حسن از وی پرسید: آیا اینجانب هم کشته میشوم؟ امام حسین از وی پرسید: مرگ در نزد تو به چه شکل میباشد؟ قاسم جواب بخشید: «یا این که عَمَّ اَحْلی مِن الْعَسَل: ای عمو شیرین‌خیس از عسل».[۶]امام حسین بعداز این جواب خطاب به قاسم ذکر کرد: فداک عمک عمویت فدایت باد. برخی از دانشمندان صادر شدن اینگونه گزاره‌ای را آن هم از سوی امام معصوم حاکی از محبت عمیق دانسته‌اند چنان‌چه مشابه این تفسیر را امام حسین روز تاسوعا خطاب به برادرش حضرت عباس هم بکار برده میباشد (ارکب بنفسی انت). [۷] قاسم بن حسن روز عاشورا به حضور امام حسین(ع) آمد تا اذن‌ی جنگیدن با معاندان را بگیرد. امام او‌را در آغوش گرفت و هر دو مدتی زاری کردند تا اینکه هر دو غش کردند. قاسم سماجت میکرد و دست و پای امام حسین(ع) را می‌بوسید تا این‌که امام به وی اذن اعطا کرد.[۸] قاسم در حالی که اشک از چشمانش می‌جاری شد به سمت میدان رفت و اینگونه رجز میخواند:

إن تُنكِروني فَأَنَا ابنُ الحَسَن‏
سِبطُ النَّبِيِّ المُصطَفى وَالمُؤتَمَن‏‏
در صورتیکه منرا نمی‌‏شناسيد، اینجانب پسر حسن‏
نواده پيامبرِ برگزيده و امين هستم
هذا حُسَينٌ كَالأَسيرِ المُرتَهَن‏
بَينَ اناسٍ لا سُقوا صَاینترنتَ المُزَن‏‏[۹]
اين حسين، همچون اسيرِ به گروگان گرفته گردیده‏
ميان مردمی كه خداوند از آب باران سیرابشان نسازد.
علی احمدی میانجی در مکاتیب الائمه از مدینة المعاجز نقل کرده که زیرا روز عاشورا، امام حسین(ع) با میدان رفتن قاسم مخالفت کرد قاسم یادش آمد پدرش بازو بندی به بازويش بست كه در آن تَعويذی (حِرز) جای‌دارد، كه بابا وصیت كرده، هر گاه غصه‌دار و اندوهگین شدی این بازوبند را گشوده كن و بخوان و مضمون‌‌اش را بفهم و مطلقاً به آن کار كن. قاسم به خودش بیان کرد سال‌ها میباشد كه بر تو قبل و چنين غم و غمی به تو هجوم نكرده، هم اکنون بايد بازو حایل را گشوده كنی و ورقۀ در آن را بخوانی. زمانی گشوده كرد روءیت کرد نوشته: «فرزندم به تو پیشنهاد میکنم هرگاه عمویت را در کربلا در محاصرۀ معاند دیدی، هیچوقت پیکار با معاندان آفریدگار و نبی پروردگار را رها مكن و از جانبازی در ركاب عمو امتناع نورز، در حالتی که عمو اجازۀ رفتن نداد به وی پافشاری كن تا اذن بگیری و از این طرز به روشن بختی جاودان دست یابی.» قاسم برخاست و نوشته را به عمویش حضرت حسين اعطا کرد. امام هنگامی خط اخوی را روئت کرد، دست به گردن قاسم انداخت، او‌را در آغوش گرفت و به وی اذن رفتن میدان بخشید. [۱۰][یادداشت ۲]

شهید شدن

علی بن حسن خُنَیزی (۱۲۹۱-۱۳۶۳ق)، از فقیهان و متکلمان امامی قرن سیزدهم و چهاردهم قمری. به جهت بحرینی بودن خاندانش، او‌را نیز دانا بحرینی مسجد غدیر بلوار معلم مشهد می‌شمارند.

خنیزی منسوب به خویشاوندان آل خنیز میباشد. او تحصیلاتش را در قطیف استارت نمود و در نجف به پایان رسانید. بعد به قطیف رجوع و برگشت و به درس دادن علم ها شرعی پرداخت و برای مدتی ذمه ‌دار منصب قضاوت مسجد غدیر فلاحی مشهد نیز شد.

از استادان وی در نجف می‌اقتدار به روضه خوان الشریعة اصفهانی و محمدکاظم خراسانی اشاره نمود. از او اثراتی چندین در فقه، اصول و صحبت به مکان باقی‌مانده میباشد. لی بن حسن خنیزی منسوب به آل خُنَیز میباشد این خویشاوندان در بحرین بومی بودند و بعد به قطیف مسافرت کردند. از این فامیل عالمان بزرگی ازجمله بابا خنیزی حسن بن مهدی و جدّش مسجد بابا غدیر مشهد برخاسته‌اند.

لقب لقب‌اش را ابوالحسن گذاشتند تا از برادرزاده‌اش (علی بن حسن علی خُنَیزی) که همنام و معاصر وی بود متمایز شود.[۱]

به دنیاآمدن و درگذشت
علی در ۱۲۹۱ق در قطیف متولد شد. و در ۱۳۶۳ق در همانجا درگذشت و در مقبرۀ حبّاکه به خاک مسجد بابا قدرت مشهد ودیعت شد.[۲]

فرزندان
دو بدن از فرزندان وی به اسم عبدالحمید و محمد سعید، شعر سرا و ادیب بودند. عبدالله، کتاب ذِکرَی الامامِ الخنیزی را دربارۀ معاش پدرش به رشتۀ تحریر درآورده که در ۱۳۷۰ق در نجف چاپ شد.[۳]

شغل‌های علمی
اساتید
خنیزی در آغاز در قطیف به مراقبت قرآن پرداخت. بعضا از استادان مقدمات علم ها شرعی وی عبارتند از:

محمد علی نَهَاش
عبدالله آل نصرالله
منصور جشّی محمد علی آل عبدالجبّار
او در ۱۳۱۳ق عازم مسافرت حج شد و یکسال بعد از آن برای کامل شدن دروس خویش به نجف رفت و نزد فقیهان زیر شاگردی کرد:

محمد هادی همدانی
محمد طه نجف
سید ابوتراب خوانساری
فتح الله بن محمد جواد نمازی پر اسم و رسم به روحانی الشریعة اصفهانی
محمدکاظم خراسانی
اذن قصه
او از سید ابوتراب خوانساری، آخوند محمد کاظم خراسانی، روحانی الشریعة اصفهانی و اسدالله شوشتری اذن ماجرا داشت.[۴]

شاگردان
برخی از شاگردان وی عبارتند از:

علی جشّی
فرج عمران قطیفی
منصور آل سیف[۵]
اثرها
از خنیزی اثراتی در فقه، اصول و سخن برجای باقیمانده میباشد.

اثرها شرعی

دلائل الاحکام فی تفصیل شرایع الاسلام: در فقه استدلالی که در دو مجلد در ۱۳۹۵ ق در نجف به چاپ رسیده میباشد.
رسالة فی عدة الحامل المتوفی عنها زوجها
المنهج فی العمرة و الحج یا این که نعم المنهج: دو توشه با تقریظ سید محسن حکیم و ابوالقاسم خویی در نجف به چاپ رسید.
نحوه النجاة یا این که رسالة الشّکّیة: درباره شکیات نماز.
رسالة الرضاع یا این که الرضاعیة و روش النجاة؛ رسالۀ عملیه اوست.[۶]
اثرها کلامی

الدعوة الاسلامیة الی وحدة اهل السنة و الامامیة یا این که الردّ علی (صراع الحق): در رد الصراع دربین الاسلام و الوثنیة عبدالله علی قصیمی که در ۱۳۷۶ق در بیروت چاپ گردیده است.
لسان الصدق در رد احقاق الحق موسی بن باقر اسکویی
بقیه اثر ها

روضة المسائل فی ثابت اصول الدین بالدلائل
رسالة فی اصول الدین
الخِلسة اینجانب الزمن فی مفهوم التسامح فی ادلة السنن: در اصول فقه
قَبسة العَجلان فی مفهوم الکفر و الایمان و الطاعة و العصیان، این چهار تاثیر و رسالۀ دینی عدّة الحاملدر یک مجلد در ۱۳۶۹ق در نجف به چاپ رسید.
المناظرات: بارها در نجف و بیروت به چاپ رسید.[۷]
رجوع به قطیف
خنیزی در ۱۳۲۸ برای زیارت امام رضا (ع) به کشور ایران مسافرت کرد و یک‌سال آن گاه به قطیف برگشت و به درس دادن و تربیت شاگردان پرداخت. مدتی نیز ذمه دار منصب قضاوت شوید.[مستلزم منبع]

پانویس
آقا گران قدر طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، قسم۴، ص۱۳۹۰ و پانویس۱؛ امین، اعیان الشیعة، ج۸، ص۲۹۵
آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، قسم۴، ص۱۳۹۱-۱۳۹۲؛ امین، اعیان الشیعة، ج۸، ص۲۹۵
آقا تعالی طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، قسم۴، ص۱۳۹۲-۱۳۹۳
بحرانی، انوار البدرین، ص۳۷۳۳-۳۷۸؛ آقا بلندمرتبه طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، قسم۴، ص۱۳۹۱؛ امین، اعیان الشیعة، ج۸، ص۲۹۵
امین، اعیان الشیعة، ج۸، ص۲۹۵؛آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی التصانیف الشیعة، ج۷، ص۲۴۰
آقا تبارک طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، قسم۴، ص۱۳۹۲؛ امین، اعیان الشیعة، ج۸، ص۲۹۵-۲۹۶؛ امینی، معجم الرجال الفکر و الادب فی النجف، ص۱۶۰
امین، اعیان الشیعة، ج۸، ص۲۹۵؛ آقا تبارک طهرانی، الذریعة الی التصانیف الشیعة، ج۱۱، ص۸۷، ج۱۷، ص۳۵؛ برای تمامی اثرها نک: خنیزی، ذکری الامام الخنیزی، ص۸۵-۹۱؛ کورکیس عوّاد، معجم المؤلفین العراقیین، ج۱، ص۶۱؛ امینی، معجم المطبوعات النجفیة، ص۲۰۳، ۲۰۴

معاش‌طومار
گاه‌شمار معاش امام جواد(ع)

۱۰رجب ۱۹۵ق. به دنیا آمدن امام جواد(ع)[۹]
۲۰۰ق هجرت امام رضا(ع) به مرو
پایان صفر ۲۰۳ق شهید شدن امام رضا(ع) و استارت امامت جوادالائمه[۱۰]
۱۵ ذی‌الحجه ۲۱۲ق به دنیا آمدن امام هادی(ع)[۱۱]
۲۱۴ق ولادت موسی مبرقع[۱۲]
۲۱۵ق وصلت با ام الفضل[۱۳]
۱۸رجب ۲۱۸ق مرگ مأمون و شروع خلافت معتصم[۱۴]
۲۸محرم ۲۲۰ق احضار امام جواد(ع) به بغداد به وسیله معتصم[۱۵]
انتها ذ‌ی‌القعده ۲۲۰ق شهید شدن مسجد غدیر بلوار معلم مشهد امام جواد(ع)[۱۶]
نبو
امام جواد(ع) سال ۱۹۵ قمری در مدینه دیده به جهان گشود.[۱۷] درباره روز و ماه تولد وی اختلاف میباشد.[۱۸] بیشتر منابع، میلاد او‌را در ماه رمضان دانسته‌اند.[۱۹] بعضی روز آن را ۱۵ رمضان[۲۰] و بعضا دیگر ۱۹ رمضان[۲۱] گفته‌اند. روضه خوان طوسی در مِصْباحُ الْمُتَهَجِّد، میلاد اورا ۱۰ رجب بیان مسجد غدیر فلاحی مشهد نموده است.[۲۲]

سازه بر روایتی که در کافی نقل شد‌ه‌است، پیش از میلاد جوادالائمه، برخی از واقفیان به جهت فرزندنداشتن امام رضا(ع)، در امامت وی شک وتردید کردند.[۲۳] ازاین‌رو هنگامی جوادالاَئمه چشم به جهان گشود، امام رضا(ع) او‌را مولودی پربرکت برای شیعه‌ها تعریف کرد.[۲۴] با این حالا بعد از به دنیاآمدن حضرت جواد نیز بعضی از واقفیان، انتساب وی به امام رضا(ع) را منکر شدند. آن‌ها می‌گفتند جوادالاَئمه از لحاظ صورت به پدرش همانندی ندارد؛ تا اینکه قیافه‌شناسان را حاضر کردند و آن‌ها امام جواد(ع) را فرزند امام رضا(ع) مسجد بابا غدیر مشهد دانستند.[۲۵]

درباره معاش امام جواد(ع)، داده ها چندانی در منابع تاریخی نیامده میباشد.[۲۶] برهان آن را محدودیت‌های سیاسی حکومت عباسی، تقیه و قدمت کوتاه وی دانسته‌اند.[۲۷] وی در مدینه معاش می کرد. سازه بر گزارش ابن‌بیهق، یک توشه برای دیدار بابا به خراسان مهاجرت کرد.[۲۸] بعداز امامت نیز یک سری توشه از سوی خلفای عباسی به بغداد احضار مسجد بابا قدرت مشهد شد.[۲۹]

تزویج
مأمون عباسی در سال ۲۰۲ [۳۰] یا این که ۲۱۵ق[۳۱] دختر خویش اُم‌ُّالفَضل را به عقد امام جواد(ع) درآورد. برخی گفته‌اند احتمالاً در دیداری که جوادالائمه با پدرش در طوس داشته،[۳۲] مأمون ام‌الفضل را به عقد وی درآورده میباشد.[۳۳] به گفته ابن‌کثیر (۷۰۱-۷۷۴ق) تاریخ‌نگار اهل‌سنت، خطبه عقد امام با دختر مأمون در طول حیات امام رضا خوانده شد؛ ولی مراسم وصلت آنان در سال ۲۱۵ق در شهر تکریت عراق ایفا شد.[۳۴]

به نقل از منابع تاریخی، تزویج جوادالاَئمه با ام‌الفضل، به درخواست مأمون شکل گرفت.[۳۵] گفته‌اند مقصود مأمون از این درخواست این بود که پدربزرگِ فرزندی از نسل نبی(ص) و امام علی(ع) باشد.[۳۶] به نقل از روضه خوان موءثر در کتاب الارشاد، مأمون به دلیل شخصیت علمی محمد بن علی(ع) و نیز فضل و ادب، علم، حکمت، وقار و کمال عقل بی‌نظیری که با وجود سن معدود در امام رویت کرد، دختر خویش را به وصلت آن حضرت درآورد؛[۳۷] البته نبی جعفریان (زاده ۱۳۴۳ش) تاریخ‌پژوه شیعه، بر این میباشد که‌این وصلت با علت سیاسی صورت گرفته میباشد؛ مثلا این علت که مأمون می‌خواست از این شیوه، امام جواد و رابطه وی با شیعه ها را در اختیار گرفتن نماید[۳۸] یا این که خویش را به علویان علاقمند آرم دهد و آن‌ها‌را از قیام علیه خویش گشوده داراست.[۳۹] به نقل از روضه خوان موءثر، این وصلت اعتراض برخی دور‌وبری ها مأمون را درپی داشت؛ چون بیم آن داشتند که خلافت، از عباسیان به علویان منتقل گردد.[۴۰] امام جواد(ع)، مهریه ام‌الفضل را متساوی مهریه حضرت فاطمه(س) (۵۰۰ درهم) انتخاب کرد.[۴۱] امام از ام‌الفضل صاحب و مالک فرزندی نشد.[۴۲]

همسر دیگر جوادالائمه، سَمانه مغربیه میباشد[۴۳] که کنیز بود و به امر خودش خریداری شد.[۴۴] کلیه فرزندان امام جواد از سمانه بودند.[۴۵]

فرزندان
نبو
امام جواد (ع)
فرستاده اکرم
حضرت فاطمه‌ امام علی
امام حسین
امام سجاد
امام محمد باقر
امام جعفر درستگو
امام موسی کاظم
امام رضا
سمانه مغربیه امام جواد
امام هادی(ع) موسی مبرقع حکیمه زینب فاطمه خدیجه
امامه ام کلثوم ام محمد ابواحمد حسین ابوموسی عمران
بنابر نقل روحانی موءثر، امام جواد(ع) چهار فرزند به اسم‌های علی، موسی، فاطمه و امامه داشت.[۴۶] برخی، دختران امام را سه بدن به اسم‌های حکیمه، خدیجه و ام‌کلثوم میدانند.[۴۷] در بعضا از منابع مرتبط با قرن چهاردهم قمری، ام‌محمد، زینب و میمونه نیز دختران آن حضرت دانسته گردیده‌اند.[۴۸]در کتاب منتهی‌الآمال، به گزارش ضمانت کننده بن شدقم آمده میباشد که امام جواد(ع) چهار پسر به اسم‌های ابوالحسن امام علی نقی(ع)، ابواحمد موسی مُبَرقَع، حسین، عمران، و چهار دختر به اسم‌های‌ فاطمه، حکیمه، خدیجه و ام‌کلثوم داشته میباشد.[۴۹] بعضا دیگر نیز تعداد فرزندان امام جواد(ع) را سه پسر به اسم‌های امام علی نقی(ع)، موسی مُبَرقع، یحیی و پنج دختر به اسم‌های فاطمه، حکیمه، خدیجه، بهجت و بُرَیهه دانسته‌اند.[۵۰]

شهیدشدن

تصویری کهن از مقبره کاظمین
امام محمد تقی(ع) در حکومت عباسی، دو توشه به بغداد احضار شد: مسافرت اولیه در حین مأمون چندان زمان بر خلا.[۵۱] توشه دوم، در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق، به امر مُعتصم عباسی وارد بغداد شد و در ذی‌القعده[۵۲] یا این که ذی‌الحجه[۵۳] به عبارتی سال در بغداد به شهیدشدن رسید. روز شهیدشدن او، در بیشتر منابع، پایان ذی‌القعده میباشد؛[۵۴] البته در بعضی منابع تاریخ شهید شدن وی ۵ ذی‌الحجه[۵۵] یا این که ۶ ذی‌الحجه[۵۶] مذکور میباشد. پیکر اورا در کنار جدش موسی بن جعفر(ع) در بقعه قریش در کاظمین به خاک سپردند.[۵۷] وی جوان‌ترین امام شیعه‌ها هنگام شهید شدن بوده میباشد و سن وی هنگام شهید شدن را ۲۵ سال گفته‌اند.[۵۸]

برخی انگیزه شهیدشدن او را سعایت ابن‌ابی‌دؤاد، حکم دهنده وقت بغداد نزد معتصم دانسته‌اند. عامل آن هم پذیرفته‌شدن حیث امام درباره حکم فقاهتی جدا دست دزد بود که منجر شرم ساری ابن‌ابی‌دؤاد و شماری از فقیهان و درباریان گردیده بود.[۵۹]

درباره کیفیت شهید شدن پیشوای نهم شیعه‌ها نظرها مختلفی وجود دارااست. در بعضی از منابع آمده میباشد که معتصم بوسیله منشیِ یک کدام از وزیرانش او‌را مسموم کرد و به شهید شدن رساند.[۶۰] بعضی معتقدند که معتصم بوسیله اُم‌الفَضل وی را مسموم کرد.[۶۱] به نقل از مسعودی تاریخ‌نگار قرن سوم قمری، معتصم و جعفر بن مأمون در پندار کشتن محمد بن علی(ع) بودند. زیرا جوادالائمه از ام‌الفضل فرزندی نداشت، بعداز مرگ مأمون، جعفر خواهرش (ام‌الفضل) را تحریک کرد که محمد بن علی را مسموم نماید. آن‌دو (با هم‌دستی معتصم) انگوری را به سم آغشته کردند و به امام خوراندند. ام‌الفضل بعد از آن که امام را مسموم کرد، منصرف شد. امام به وی خبر بخشید که به بلایی مبتلا میشود که قابل‌معالجه نباشد.[۶۲] درباره کیفیت شهیدشدن حضرت جواد به دست ام‌الفضل گزارش‌های دیگری نیز وجود داراست.[۶۳]

عَبْدُالْمَلک بْن اَعَْین شَیبانی کوفی، مُلقّب به ابو ضُرَیس، یک کدام از بزرگان آل اعین و از اصحاب خاص و گزینه وثوق امام باقر(ع) و امام راستگو(ع) میباشد. بعداز وفات وی امام درست گو(ع) در حقش فرمود مانند وی هنوز به عالم نیامده میباشد. احادیث پاره ای از وی به دست ما مسجد غدیر بلوار معلم مشهد رسیده میباشد.

اول شیعه آل اعین
سنسن، جد عبدالملک راهب و پدرش اعین مسیحی بود. بر تاثیر جنگی که دربین مسلمان ها و روم چهره بخشید، اعین بوسیله مسلمانها اسیر شد. بعد یک نفر از خاندان بنی شیبان اورا خرید و اعین به دست وی مسلمان شد. محمد تقی شوشتری گفته میباشد اعین سنی بود و به تبع وی، فرزندانش سنی بوده‌اند، بعد از آن عده ای از آن ها شیعه مسجد غدیر فلاحی مشهد شدند.[۱]

طبق برخی خبر ها، اولیه شیعه آل اعین، عبدالملک بود. وی به وسیله با تقوا بن میثم رهنمون گشت، بعد برادرش حمران به دست ابوخالد کابلی درین سلک درآمد. طبق گزارشی دیگر، اول فرزند اعین که به دنبال آل علی(ع) شد، ‌ام الاسود، خواهر عبدالملک بود که محصل ابوخالد کابلی بود و از روش وی با امام راست گو(ع) و مذهب شیعه آشنا گشت و برادرانش را نیز با این امام مرتبط مسجد بابا غدیر مشهد گردانید.[۲]

مقام عبدالملک نزد ائمه
اخوی عبدالملک به اسم زراره که از فقهای طراز اولیه شیعه در قرن دوم و سوم هجری بود گوید:

امام درست گو(ع) پس از مرگ عبدالملک فرمود: «‌خداوندا! ما اهل بیت در لحاظ ابوضریس شایسته ترین خوی تو بودیم. پس او‌را در روز قیامت در زمره آل محمد ـ که صلوات تو به وی باد ـ قرار ده! بعد از آن امام فرمود: آیا او‌را در خواب چشم‌ای؟ پهنا کردم: نه. امام فرمود: سبحان الله! مثل ابوضریس کجاست؛ مانند وی هنوز به جهان نیامده مسجد بابا قدرت مشهد میباشد!‌»
مامقانی، بعد از نقل داستان فوق و تحقیق احادیث متعدد و کنکاش در خاطرنشان کرد‌وگوی علما درباره عبدالملک گوید:

از دعای فراوان امام راست گو(ع) در حق او و ارسال کردن عفو و بخشش بر وی و درخواست از پروردگار بر پایه ی قرار دادن عبدالملک در زمره آل محمد(ص) در روز قیامت و این که فرمود:‌ «مثل ابوضریس هنوز به جهان نیامده میباشد‌»، استعمال میکنیم عبدالملک شخصی موثق بود، بلکه در اعلا سکو وثاقت بود، چون صدور اینگونه مدایح و عکس العمل‌هایی به وسیله امام در حق هر که عادل و موثق و امین وجود ندارد، نامعقول است، چون ائمه اطهار(ع) اهل مبالغه و مغالطه نبودند.[۳]
شاهد آتی خبری میباشد که امام باقر(ع) تنی چند از اثرها امیرالمومنین(ع) را که از علم ها پنهان و اسرار اهل بیت(ع) به‌شمار می آید، به عبدالملک آرم بخشید و لحاظ اورا درباره انگیزه تایپ کردن آنها سئوال کرد و عبدالملک با دانایی و دیدگاه، جواب بخشید.[۴]

علی بن سعید گوید: نزد امام راستگو(ع) نشسته بودم. کنار حضرت، محمد بن عبدالله بن علی بود. در آن مجلس عبدالملک بن اعین و... بودند. امام رو به ما کرد و فرمود: بشارت باد شمارا! آیا بدین راضی نیستید که در روز قیامت به علی متمسک گردیده‌اید و علی به فرستاده آفریدگار(ص) متمسک گردیده است؟[۵] از قصه فوق رده والای اهل مجلس به عنوان مثال عبدالملک به دست میاید.

حسین بن موسی گوید: در سالی امام راستگو(ع) با اصحاب خود به مکه شرفیاب شد و از حالا عبدالملک بن اعین سوال نمود و فرمود: آیا وی از عالم رفت؟ پهنا کردم: بله... امام فرمود: پس بیا با ما تا بر راز قبرش برویم و برای وی دعا کنیم.[۶] از این خبر فهمیده می شود قبر عبدالملک در مکه میباشد، اما طبق تصریح روضه خوان صدوق، قبر او در مدینه میباشد و امام درستگو(ع) و اصحابش به زیارت وی رفتند.[۷]

وکالت
بعضا قراین به واسطه‌گری عبدالملک در رساندن مسائل عموم به امام و ارسال جواب‌ها دلالت دارااست که گویای متکی بودن امام به وی میباشد.

شاید بتوان از شواهد استعمال بیشتری کرد و خاطرنشان کرد که وی یکی‌از وکلای وی در شهر کوفه بوده که به مسائل شرعی ـ‌کلامی عموم جواب می‌گفته، گردآوری وجوه دینی نیز به دست وی جاری ساختن می‌پذیرفته میباشد. یک کدام از نماد‌های این داعیه، طومار عبدالرحیم قصیر به امام راست گو(ع) به خط عبدالملک و جواب آن به وسیله حضرت به دست عبدالملک میباشد که در آن درباره معنای ایمان پرسیده بود.[۸] این طومار یکی ذخایر گرانبها شیعی میباشد، زیرا در آن به مهم ترین عقاید کلامی آن بعد از ظهر اشاره شد‌ه‌است.

ارادت به ائمه هدی علیهم السلام
از برخی احادیث استنباط می شود عبدالملک ضمن عشق و علاقه وافر به امام باقر(ع) و امام درست گو(ع) و دیگر ائمه هدی، دلداده امام مهدی(ع) بود و درانتظار ظهور حضرت به راز میبرد. در گزارش ابوبکر حضرمی میخوانیم:

عبدالملک بن اعین اظهار کرد: زمانی که نزد امام باقر(ع) بودم، خاطر امام مجال افتادم. ایستادم و گریستم و پهنا کردم: امیدوارم در حالی که قدرت دارم، ظهور حضرت را دریابم.[۹]

تزویج
ام ایمن کنیز و آزاد شدۀ نبی(ص) بعداز درگذشت شوهرش عبید بن زید خزرجی، با زید بن حارثه، تزویج کرد و اسامه بن زید از وی دیده به جهان گشود.[۱۶] از این رو لقب وی ابواسامه مسجد غدیر بلوار معلم مشهد ود.

بعداز سفر زینب بنت جحش به مدینه، رسول(ص) از وی برای زید خواستگاری نمود. زینب قبل از خواستگاری گمان می کرد که فرستاده قصد دارااست او‌را برای خود خواستگاری نماید، ذوق زده شد، البته بعد از آنکه اخذ رسول او را برای زید خواستگاری نموده است، مخالفت نمود، ولی زیرا نبی را به‌این تزویج راضی روءیت کرد، با درخواست وصلت موافقت کرد.[۱۷] ولی همواره دربین زینب و زید کشاکش وجود داشت[۱۸] و زید از بداخلاقی زینب نزد نبی گلایه می برد، رسول اورا به شکیبایی و تحمل همسر دعوت میکرد.[۱۹] تا آنکه آخر و عاقبت نبی در سال ۵ قمری به امر آفریدگار به طلاق آن دو حکم مسجد غدیر فلاحی مشهد بخشید.[۲۰][یادداشت ۱]

زید بعد از طلاق با زینب با ام کلثوم دختر عقبه وصلت کرد، ام کلثوم زید بن زید و رقیه را برای وی به عالم آورد، آن‌گاه ام کلثوم را جدایی بخشید و با دُرَّه بنت ابی لهب بن عبدالمطلب وصلت کرد و بعداز طلاق از وی با هند بنت العوام، خواهر زبیر تزویج مسجد بابا غدیر مشهد کرد.[۲۱]

حضور در نبرد‌ها
زید فرماندهی سریه‌های قَرَدَه،[۲۲] جموم (ربیع الثانی سال ۶ قمری)، عیص (جمادی الاولی سال ۶ ق)، طرف (جمادی الثانی سال ۶ ق)، حسمی(جمادی الثانی، سال ۶ قمری) و وادی القری (رجب سال ۶ قمری) و پیکار موته را بر ذمه داشته مسجد بابا قدرت مشهد میباشد.[۲۳]

فرستاده اکرم در برخی سفرها زید را جانشین خویش معرفی می کرد.[۲۴] وی در مبارزه بدر حضور داشت، و حنظلة بن ابی سفیان را کشت.[۲۵] بعد از پیکار پیامبر خداوند(ص) زید ‌بن حارثه و عبدالله ‌بن رواحه را از اثیل به مدینه ارسال کرد تا خبر موفقیت مسلمان ها را به مدینه برسانند.[۲۶]

فرماندهی نزاع موته
زید در سال هشتم قمری از سوی فرستاده اکرم فرماندهی سپاه سه هزار نفری اسلام را در نزاع موته برعهده داشت، فرستاده فرموده بود در شرایطی‌که زید کشته شد، جعفر بن ابی طالب درفش را در مشت گیرد و و در‌صورتی‌که وی نیز کشته شد عبدالله بن رواحه فرمانده باشد.[۲۷]

شهید شدن و آرامگاه
زید سال ۸ق در نزاع موته، یاور با جعفر بن ابی طالب و عبدالله بن رواحه به شهیدشدن رسید، فرستاده با شنیدن خبر شهید شدن وی متأثر شد و برایش طلب مغفرت کرد.[۲۸] واز وی و جعفر طیار هم زمان به خیر خاطر کرد.[۲۹] سن اورا هنگام درگذشت ۵۵[۳۰] و ۵۰ سال[۳۱] بیان کرده‌اند. حسان بن اثبات در مرگ وی و عبدالله بن رواحه شعری سروده میباشد.[۳۲]

إنّ زیدا قد کان اینجانبّا بأمر
لیس أمر المکذّب المغرور
ثم جودی للخزرجی بدمع
سیدا کان ثمّ غیر نزور

قبور شهدای موته در روستای مزار در ۱۲ کیلومتری جنوب کَرَک در مرزو بوم اردن واقع گردیده است.[۳۳] به گفته بعضا منابع، جعفر بن ابی طالب، عبدالله بن رواحه و زید بن حارثه در یک قبر دفن گردیده‌اند.[۳۴] در سال‌های ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۴ میلادی، به فرمان ملک عبدالله بن ملک حسین شاه اردن، مسجدی با سه گنبد و دو مناره در محل زیارتگاه جعفر طیار تاسیس و دو گنبد خرد‌خیس نیز بر روی قبور زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه ساخته شد.[۳۵] مرقد جعفر طیار و زید بن حارثه، در روز ها عاشورا محل تجمع محبان امام حسین(ع) در اردن میباشد البته دولت این سرزمین از تعدادی سال پیش بازدارنده از برگزاری مراسم سوگواری امام حسین می شود.[۳۶]

ماجرا
اسامه از پدرش زید بن حارثه احادیثی نقل نموده است.[۳۷]

علی بن اسماعیل میثمی پر اسم و رسم به ابن‌میثم یا این که ابوالحسن میثمی متکلم شیعی قرن دوم و سوم قمری که بدون واسطه از امام رضا(ع)، حدیث نقل نموده است. ابن‌ندیم او‌را اولیه کسی دانسته که مطابق مذهب امامیه به حرف پرداخته میباشد. اجداد و فامیل اورا از علما و اصحاب اهل بیت(ع) دانستند که مثلا آنان میثم تمار بوده میباشد. نجاشی، ابن‌میثم را از صورت‌های کلامی عصر خویش می داند. علی بن اسماعیل مناظره‌های مختلفی را با فرق و مذهب‌ها متعدد مثلا معتزله و واقفه داشته و اسم ممطوره را وی به واقفه داده میباشد. وی در حرف از شاگردان هشام بن حکم مسجد غدیر بلوار معلم مشهد بوده میباشد.

ولادت
علی بن اسماعیل دارای شهرت به ابن‌میثم یا این که ابوالحسن میثمی از اصحاب امام رضا(ع)[۱]، از موالی بنی‌اسد و از نوادگان میثم تمار بوده میباشد[۲] تاریخ ظریف به دنیاآمدن وی در منابع بیان نشده و صرفا به قرن دوم هجری قمری اشاره گردیده است. نجاشی گفته میباشد که وی در کوفه متولد گردیده و به بصره نقل‌جای مسجد غدیر فلاحی مشهد نموده است.[۳]

منابع نقل می‌نمایند وی در خاندانی دانا رویش یافت[۴] و اجدادش کلیه از بزرگان و علمای بعدازظهر خود بودند که در رأس آنان میثم تمّار بوده میباشد.[۵]سازه بر گزارش منابع، علی بن اسماعیل در بین سال‌های ۲۱۰ تا ۲۱۵ق نزدیک به ۸۰ تا ۸۵ سالگی از عالم رفته مسجد بابا غدیر مشهد میباشد.[۶]

منزلت علمی
از وی در علم ها مختلفی زیرا سخن، فقه، تاریخ، تعبیر و تفسیر و حدیث مطالبی نقل کردند و هم‌اینگونه او‌را در بعضا از این علم ها بر سایرافراد مقدم دانسته‌اند.[۷]اکثری از شخصیت‌ها هم‌زیرا ابن‌ ندیم[۸] سعدبن عبدالله اشعری قمی[۹] روحانی طوسی[۱۰] و علامه حلی[۱۱] در کتاب‌های خویش شخصیت کلامی ابن‌ میثم را این‌سیرتکامل تعریف کردند؛ ابن‌‌میثم اولی فردی میباشد که در مذهب امامیه به مشاجره و مصاحبه پرداخته، کتاب تألیف نموده و شغل کلامی‌-فنی نموده است یا این که نجاشی میگوید علی بن اسماعیل از صورت‌های کلامی عصر خویش بوده مسجد بابا قدرت مشهد میباشد.[۱۲]

مناظره
روحانی موثر گزارش کرده که علی بن میثم در رشته مناظره قدرتمند بوده و مناظره‌هایی از وی با بزرگان معتزله را مانند ابوالهذیل علاف، ضرار ضبی و نظام نقل نموده است.[۱۳] و برخی مناظره‌های وی با بزرگان معتزله را در بغداد پر اسم و رسم دانستند.[۱۴]

فقه و تاریخ
اشاره گردیده که علی بن اسماعیل به فقه و تاریخ امامان آشنا بوده میباشد. احادیث فقاهتی وی در کتاب ها اربعه شیعه آمده میباشد.[۱۵]منابع حاکی از آن میباشد علی بن اسماعیل از علمای هم‌بعدازظهر خود با خبر‌خیس و آشنا‌خیس به تاریخ زندگانی و فرزندان ائمه(ع) بوده میباشد.[۱۶]

مرجعیت فکری
علی بن اسماعیل شاگردان و یارانی را تربیت نموده است، گفتند وی به‌تیتر واسطه جریان هشام بن حکم با مابعد خویش میباشد و تعبیراتی مانند «اینجانب اصحاب میثم» یا این که «مَن تابعه» و «میثمیه» اشاره به ادامه مکتب کوفه در اصحاب علی بن اسماعیل داراست.[۱۷]

اساتید ابن‌میثم
مشایخ و راویان
او از امام رضا(ع) به طور بی واسطه ماجرا کرده، [۱۸] هم‌اینگونه از اشخاص دیگری نیز به نقل حدیث پرداخته میباشد[۱۹] بعضی از این راویان عبارتند از:

مخلوق الاعلی ‌بن اعین
اسماعیل بن‌ شعیب بن‌ میثم
محمد بن‌ حکیم خثعمی
ربعی بن ‌عبدالله بن‌ جارود
منصور بن‌ حازم بجلی
فضیل بن‌ زبیر رسان
مدرس در حرف
بر طبق منابع مو جود معلم وی در سخن هشام بن حکم بوده میباشد و وقتی که هشام فراروگریز کرد ابن‌ میثم به فرمان هارون به زندان به زمین خورد و وقتی در زندان خبر وفات معلم خویش را شنید نقل می‌نماید: «در شرایطی‌که هشام کشته گردد دانش با وی دفن می شود» و از هشام با عبارت عضدنا و شیخنا و المنظورالیه فینا یادکرده میباشد.[۲۰]

شاگردان
بعضا از عده ای که در حوزه نقل حدیث از وی ماجرا نقل کرده‌اند:[۲۱]

حسین بن سعید اهوازی
اسماعیل بن ابی زیاد سکونی
داود بن‌ مهزیار
جعفر بن‌ احمد بن‌ ایوب سمرقندی
اثر ها
در منابع، اساسی (متنی مکتوب حاوی روایاتی که مستقیما از امام شنیده شد‌ه‌است) به وی منسوب شده میباشد.[۲۲] و بعضا اثرها دینی و کلامی[۲۳] دیگر وی عبارتند از:

کتاب الإمامة
کتاب مجالس هشام بن حکم
کتاب المتعة
کتاب الاستحقاق
الکامل
کتاب الطلاق
کتاب النکاح
نگرش اعتقادی و کلامی
توحید
براساس بعضا گزارش‌ها، ابن‌میثم به ضروری بودن آشنایی معبود اعتقاد داشته میباشد. همۀ معارف و مثلا معرفت الهی، از طریقه علی بن اسماعیل، اضطراری‌اند و وجود صانع را از روش عامل نظم(نهایت‌مندی) ثابت نموده است.[۲۴] هم‌اینگونه آورده شده میباشد که وی صفات خداوند را عین ذات وی میداند.[۲۵]

نبوت
منابع گزارش کرده‌اند که علی‌بن‌اسماعیل مقام رسول را ویژه ‌دانسته که از جانب پروردگار انتخاب می‌شود؛[۲۶]وی دانش فرستاده را دانش معمولی نمی‌داند و بر این یقین میباشد که دانش آن حضرت از سوی معبود به فرستاده داده گردیده است.[۲۷]

امامت
علی بن اسماعیل قائل به بایستگی وجود امام بوده[۲۸] وی امامت را منصبی الهی ‌دانسته که فرستاده آن را انتخاب نموده است، [۲۹] منابع شیعه و سنی، استدلال ها و مناظره‌های زیادی را از او تصویب و ضبط کرده‌اند. وی امام را، عالِم به آحاد کارها نه و شر عالَم می داند[۳۰] و قائل میباشد امام به لهجه‌های متفاوت هر حوزه‌ صحبت می گوید.[۳۱]

ابن‌میثم و واقفه
واقفیان با اسم ممطوره نیز شناخته میگردند در ارتباط با این اصطلاح و وجه‌تسمیه آن آورده‌اند این تیتر اساسا از ادغام مازاد «کلاب ممطوره؛ سگان باران‌خورده» گرفته‌گردیده‌است، سبب ساز نامیده شدن آنان بدین کنیه، این میباشد که روزی علی‌بن‌اسماعیل میثمی و یونس بن عبد و بنده الرحمن، با بعضی از فرقه واقفه راجع‌به امامت پس از امام کاظم ع مناظره کرده‌اند و زیرا کلام آن‌ها شدیدشد و آن ها از قبول ادله رمز گشوده زدند، علی‌بن‌اسماعیل رو به آن‌ها کرده و گفته میباشد: «ما أنتم اینجانب الشیعة و إنّما أنتم کلاب ممطوره».[۳۲] این تشبیه ابن‌میثم به‌این‌جهت بوده که اینان هر چه بیشتر پیش می‌رفتند لجاجت بیشتری می‌کردند و گویی از جهت فکری بسیار بد بو‌خیس می‌شدند مانند سگی که هر چه بیشتر باران‌خورده گندیده‌خیس گردیده‌است.

از رخ‌های منفور اتفاق کربلا نزد شیعه ها و از تیراندازان سپاه قدمت بن سعد در روز عاشورا و آدم کش عبدالله بن حسین و عبدالله بن حسن بود و در شهیدشدن عباس بن علی(ع) نیز نقش داشت. حرمله بعد از قیام مختار، به فرمان مختار کشته شد.معاش، حرمله از قوم و قبیله بنی‌اسد بود.[۱] منابع تاریخی درباره به دنیا آمدن و معاش وی قبل از حادثه عاشورا چیزی ذکر نکرده‌اند. در بعضی منابع اسم وی حرملة بن کاهن تصویب گردیده‌است.[۲] وی در قیام مختار کشته مسجد غدیر بلوار معلم مشهد شد.[۳]

روز عاشورا، حرمله، روز عاشورا از تیراندازان سپاه قدمت بن سعد بود. وی با تیری عبدالله بن حسین، نوباوه شیرخوار امام حسین(ع) را در دامان پدرش به شهیدشدن رساند.[۴] همینطور آدم کش عبدالله بن حسن نیز معرفی گردیده[۵] و در شهیدشدن عباس بن علی(ع) نیز نقش داشت[۶] و حمل کننده راز وی به کوفه بود.[۷] ابن اثیر از او تحت عنوان قتل کننده ابوبکر بن حسن نیز خاطر نموده است.[۸] بَلاذُری در اَنْساب الاَشراف نقل نموده است حرمله با گروهی، هر مورد به عباس ضربه‌ای زدند و اورا مسجد غدیر فلاحی مشهد کشتند.[۹]

در الامالی روضه خوان طوسی، حرمله حمل کننده راز امام حسین(ع) معرفی گردیده‌است.[۱۰] لعن و نفرین حرمله از سوی اهل‌بیت، حرمله در زیارت حیطه تیرانداز به علی‌اصغر و آدم کش وی معرفی و لعن گردیده‌است.[۱۱] به گفته منهال بن عمرو در سفری که به حج داشت و در مدینه با امام سجاد(ع) دیدار کرد. آن حضرت خلال سوال از اتفاق ها قیام مختار و کشتن قاتلان کربلا از وضع و اوضاع حرمله نیز پرسید، زمانی که از زنده بودن حرمله مطلع شد، اورا نفرین کرد و سه رتبه مسجد بابا غدیر مشهد فرمود: «خداوندا، حرارتِ آهن را به وی بچشان![۱۲]

بِشر بن پیروز اسدی نیز در دیداری که با امام سجاد(ع) داشته میباشد. از نفرین آن حضرت درباره حرمله خاطر نموده است.[۱۳] کیفیت مرگ ، حرمله در قیام مختار، بازداشت شد. به امر مختار بن ابوعبید ثقفی، دست و پای اورا جدا کردند. آن‌گاه اورا در حریق سوزاندند. منهال بن عمرو زمانی که از مهاجرت حج به کوفه بازگشت و صحنه مرگ حرمله را از مجاورت روئت کرد، ماجرای ملاقاتش با امام سجاد (ع) و نفرین آن حضرت در حق حرمله را برای مختار تعریف و تمجید کرد. مختار، از این که دعای امام سجاد (ع) به دست وی تحقق یافته میباشد، سجده شکر به مکان مسجد بابا قدرت مشهد آورد.[۱۴]

در اشعار
در اشعار نیز بارها اسم حرمله تحت عنوان قتل کننده عبدالله بن حسین و عبدالله بن حسن آمده میباشد:

خون خورم در اندوه آن نوباوه که مکان لبنش
جاری شد دست ستم حرمله، خون در دهنش[۱۵]
وای برحرمله کاندیشه زخون تو نکرد
رحم برکودکی و سوز داخل تو نکرد
[۱۶]

چو دیدش حرمله آن بی دینی یک عریان
بزد بر سینه‌اش تیری چنان مشقت بار
که نوباوه جان بداد و بی‌محابا
پرید از دست شه تا نزد پدر
اصغر اینجانب کی به گویش آمده واویلا واویلا
حرمله با تیر و کمان آمده واویلا واویلار

جستارهای متعلق
تیر سه‌شعبه
پانویس
محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین(ع)، ۱۳۸۸ش، ج۹، ص۲۲۹.
طبری، تاریخ، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۶۸؛ ابن اثیر، الکامل، ۱۹۶۵م، ج۴، ص۹۲.
ابن نما حلی، ذوب النضار، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۱.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۰۱؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۴ق، ج۴۵، ص۶۵، ج۹۸، ص۲۶۹.
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبین، دار المعرفه، ص۹۳؛ طبری، تاریخ، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۶۸.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۰۱.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۳، ص۲۵۶.
ابن اثیر، الکامل، ۱۹۶۵م، ج۴، ص۹۲.
بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۰۱ و ج۱۳، ص۲۵۶.
روحانی طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۳۹.
ابن‌مشهدی، المزار الکبیر، ۱۴۱۹ق، ص۴۸۸؛‌ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۴ق، ج۴۵، ص۶۵.
اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۱۱۲؛ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۳۸-۲۳۹؛ ابن نما حلی، ذوب النضار، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۱.
شجری، امالی، ج۱، ص۱۸۸ به گزارش: محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین(ع)، ۱۳۸۸ش، ج۹، ص۲۳۳؛ ابن‌نما حلی، ذوب النضار، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۱.
اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۱۱۲؛ روحانی طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۳۸-۲۳۹.
همایی، دیوان سنا، ص۸۲ و ۸۳ به گزارش: محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام حسین(ع)، ۱۳۸۸ش، ج۱۰، ص۳۹۴.
اصفهانی، کلیات دیوان شرکت، ۱۳۹۵ قم ش، ص ۱۶۹
منابع
ابن‌اثیر، علی بن ابی کرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
ابن‌مشهدی، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، بازرسی جواد قیومی اصفهانی، قم، دفتر کار انتشارات اسلامی، چاپ اولیه، ۱۴۱۹ق.
ابن‌نما حلی، جعفر بن محمد، ذوب النضار فی تفصیل الثار، قم، مؤسسه انتشار اسلامی، ۱۴۱۶ق.
اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة، تبریز، مکتبة بنی هاشمی، ۱۳۸۱ق.
اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، مطالعه: سیداحمد صقر، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
بلاذری، احمد بن یحیی، جمل اینجانب انساب الأشراف، تفحص: سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق/۱۹۹۶م.
روضه خوان طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، انتشارات دارالثقافة، ۱۴۱۴ق.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، بازرسی: محمدأبوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام حسین(ع) بر محور قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عده ای از مترجمان، قم، دارالحدیث، ۱۴۳۰ق/۱۳۸۸ش.