بهترین مرجع مسجد غدیر باباعلی مشهد

این سازه که مسجدجامع دنیا نما نیز خوانده می گردد، از والا ترین مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مساجد شبه مجموعه کشور ها هند میباشد. این مسجد در عصر پاد شاه دنیا بابری (حک: ۱۰۳۷ـ۱۰۶۸)، که عشق داشت احیاگر اسلام شناخته خواهد شد، آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مشرف بر شهر پادشاه عالم آباد تشکیل شده و ازاین رو، مسجد سلطان عالم آباد نیز نامیده گردیده است (کُخ، ص ۱۱۷؛ نیز ← بابریان*، نصیب :۶ نگارگری و معماری). قبل از بنای شهر پاد شاه دنیا آباد، دهلی دست‌کم سه مسجدجامع در ادوار متعدد داشته میباشد: جامع قوت الاسلام*، جامع فیروزشاهی، و جامع پوراناقلعه (← قسمت، هنر و معماری)، البته خلاِ مسجدجامعی سزاوار پادشاه دنیا آباد، رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد پادشاه عالم را مصمم ایجاد کرد تا مسجدی باشکوه و متناسب با پایتخت تازه سازه نماید. ایجاد کرد این مسجد در روز آدینه ۱۰ شوال ۱۰۶۰، در حضور علّامی سعداللّه خان، وزیراعظم سلطان دنیا، روی تپه ای در غرب لعل قلعه یا این که قلعه سرخ* شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد استارت شد و در ۱۰۶۶ به آخر رسید. ده لَک (هم اندازه یک صد هزار) روپیه صرف ایجاد کرد آن شد و مسجد در عید فطر ۱۰۶۶ بهره برداری شوید. با رسیدگی و اهتمام سعداللّه خان، روزی پنج هزار بنّا، سنگ تراش، پرچین عمل (معرق شغل)، منبت فعالیت، نقاش، حکاک، بیل دار، و عمله در بنای این مسجد اشتغال داشتند (کنبو، ج ۳، ص ۴۱ـ۴۲؛ مرزا هنگفت بیگ، ص ۱۶).

در ورژن ای خطی از زمان سلطان عالم، از دو معمار با نامهای مدرس احمد و استادحمید خاطر گردیده که به فرمان فرمانروا عالم، قلعه سرخ و مسجدجامع دهلی را سازه کردند (← چغتائی، ص ۵۰). کنبو (ج ۳، ص ۲۱) از معلم احمد با کنیه سرآمد معماران نادره عمل حافظه کرده، ولی از نسب وی و طرح مسجدجامع چیزی نگفته میباشد. از معماری به اسم خلیل نیز خاطر گردیده‌است (شارما، ص ۶۲).

این مسجد سه سردر رفیع در ضلع شمالی، شرقی، و جنوبی دارااست؛ این سردرها با پلکانهایی بزرگ به معابر پیرامون وصل می‌شوند. سردر شمالی باب عبدالغفور اسم دارااست و قرینه سردر جنوبی میباشد؛ این دو سردر محل تردد عموم بودند. سردر جنوبی ۳۳ پله و سردر شمالی ۳۵ پله دارااست. سردر شرقی روبه روی قلعه سرخ و رفیع خیس از سردرهای دیگر میباشد و ۳۹ پله دارااست. این سردر محل ورود خانواده سلطنتی بوده میباشد (← به عبارتی، ص ۶۲ـ۶۳). سردر شرقی دری کهنه با روکشی از مس دارااست؛ روی سطح های این در را با نقوشی همانند ترنج و گل میخهایی به صورت گل نیلوفر تزیین کرده اند.

قوس سردرهای سه گانه جناغی میباشد؛ سردر شمالی و جنوبی را با طاق آوا پوشانده و طاق سردر شرقی را به طرز مقرنس اهل ایران تراشیده اند. در دو طرف طاق مهم سردرها، غرفه هایی درنظرگرفته شده که به اتاقهایی در پشت منش می‌یابند. قوس این غرفه ها به عبارتی قوسِ کنگره ای صورتِ متداول در هند میباشد.

سردرهای این مسجد تزیینات اندکی دارا‌هستند، ازجمله نقشهای سجاده ایِ رویِ بدنه ها، کنگره هایی به صورت سجاده در سطح های فوقانی، رواقی بر کناره بام که گنبدهای کوچکی از سنگ سپید بر فراز آن قرار گرفته، و ستونهایی (میلهایی) مشابه گلدسته در کنجهای بام.

مسجدجامع دهلی صحن وسیعی به بعدها ۹۹ × ۹۹ متر داراست (آلفیه ری، ص ۲۴۸)؛ یعنی حدود ۶۷% از تک تک مساحت آن به صحن تخصیص یافته میباشد. در راس صحن، آبگینه بزرگی جای دارد. در چهارگوشه آبگینه، چهار ردیف (رغبت) مرمرین برپاست. صحن در چهارسو، چهار حیاط بلند داراست که مسجد را به مساجد چهارایوانی جمهوری اسلامی ایران مشابه نموده است. رواقی پیرامون این صحن میشود که از دو سو گشوده میباشد و از حیث بصری، باطن مسجد را به خارجِ آن لینک و پیوند می‌دهد. در چهار کناره صحن، چهار چتریِ گنبددار به چشم میخورد (ساهای، ص ۱۴۶).

شبستان و مقصوره این مسجد، در کل به بعدها ۵ر۲۷×۶۱ متر، در جانب غربیِ صحن (در جهت قبله) جای‌دارد. شبستان روی صفه ای به طول یک متر سازه شد‌ه‌است. این نصیب از مسجد، که سه گنبد داراست، دربینِ صحن اتفاق افتاده میباشد و به رواقهای پیرامونی متصل وجود ندارد. گنبدِ بلندِ مسجد در وسط این نصیب قرار گرفته و به حیاط مهم پیوسته میباشد. در دو سوی گنبدخانه میانی، دو سالن کشیده سه دهانه جای‌دارد. سقف دهانه میانی هر مورد از این دو سالنْ گنبدی خرد خیس از گنبد مهم میباشد. در قبال هرکدام از این دو سالنِ سه دهانه، سالن کشیده مستطیل شکلی جای‌دارد (حسن، ص۱۷۰؛ مارتین، ص ۲۷۰؛ ساهای، ص ۱۴۷). الگوی سه گنبد قبلا، در مسجدِ نوحه ممتازالزمانی (تاج محل*) در آگره و اکبرآبادی مسجد در دهلی به شغل رفته بود (کنبو، ج ۲، ص ۳۱۶ـ۳۱۷، ج ۳، ص ۱۳۳). مسجد پادشاهی لاهور، تشکیل شده در ۱۰۸۴، نیز به طریق مسجدجامع دهلی و با طرح سه گنبد سازه گردیده‌است (← پادشاهی مسجد*).

گنبدهای مسجدجامع دهلی پیازی صورت و دوپوسته میباشد. پیشینه این گنبدها را بایستی در بناهای سابق خیسِ عصر اسلامی هند جست (← چغتائی، ص ۵۲). هر سه گنبد از مرمر سپید و نوارهایی عمودی از سنگ سیاه درست شده اند. بالای گنبدها را به صورت تاج و غنچه برگشته گل نیلوفر ساخته اند (شارما، ص ۶۲؛ مارتین، همانجا). بر فراز گنبدها، علمکی فلزی (توغ) میباشد. گنبدخانه چهارطاق کبیر کنگره ای از سنگ سرخ داراست. جانب غربیِ آن به محراب محصور میباشد، جانب شرقی به صحن گشوده میشود و جانب شمالی و جنوبی به شبستان شیوه مییابند.

سازه به گفته کنبو (ج ۳، ص ۴۲)، این مسجد هفت محراب دارااست. محراب اساسی از سنگ سپید با برنامه ای نیم هشت میباشد. منبر کوتاهی با چهار پله از سنگ سفیدِ حجاری گردیده در سمت چپ این محراب جای‌دارد. محرابهای دیگر به همین نحوه در دهانه های دیگر شبستان مکان گرفته اند.

کف شبستان با ۸۹۹ طرح سجاده ای با بعد ها ۵۰× ۹۰ سانتیمتر با سنگ سیاه و مرمر سپید پرچین کاری گردیده است (شارما، همانجا). رُخبام شبستان با کنگره هایی از سنگ سرخ و طرح سجاده ای تزیین گردیده‌است. نمای شبستان در امتداد ضلع غربی صحن قرار ندارد و به سمت راءس صحن اتفاق افتاده میباشد. این نما یک تراس بلند قوس دار در وسط و پنج ایوانچه در هر طرف دارااست. تمامی قوسهای نمای شبستان کنگره ای صورت اند. در دو طرف تراس شبستان، دو مناره باریک خیس از مناره های اساسی ساخته اند که اندکی از حیاط بلندترند. بر فراز آنان، گلدسته های کوچکی میباشد که صرفآ کارکرد دکوری دارا‌هستند. در شروع حیاط شبستان، روی پله ها، اتاقک کوچکی به قامت یک مرد، روی چهار ردیف دقیق از سنگ سپید جای دارد که براساس کتیبه اش، مکان مُکَبِر میباشد. بر کناره بام شبستان، محجر یا این که جان پشتیبانی مشبک کوتاهی از سنگ جای‌دارد. در دو کناره شبستان، دو مناره بلند به مراد تأکید بر نما درنظرگرفته شده میباشد (هیلن مارک، ص ۱۵۹). بر رمز این مناره ها، گلدسته ها یا این که چتریهایی با گنبدهای خرد واقع میباشد (کخ، ص ۱۲۰).

برخی از ویژگیهای این مسجد از جلوه های رایج در معماری زمان پاد شاه عالم میباشد؛ مثلا ساختار و انتظامِ فضایی شبستان و گنبدخانه، گنبدهای پیازی صورت، مناره های مختلف با چتریهای نوکِ آنان و چتریهای چهار طرف سازه و قوسهای جناغی (حسن، ص ۱۷۰). درین مسجد، اثراتی نیز مراقبت می‌شود، ازجمله یک سری تار موی منسوب به حضرت محمد صلی اللّه علیه وآله وسلم و یک‌سری جزء قرآن که خط آن ها منسوب به امام علی، امام حسن و امام حسین علیهم السلام میباشد. این قرآنها به خط کوفی و وابسته به سده سوم میباشد (حکمت، قسمت ۲، ص ۴۷۷) و به مناسبت بنای مسجد به پاد شاه عالم پیشکش گردیده بوده میباشد (ساهای، ص ۱۴۷). ساختمایه مهم مسجدجامع دهلی سنگ سرخ میباشد، اما در بنای آن مرمر (موسوی، ص ۵۹) و به‌تدریج سنگ سیاه نیز به عمل رفته میباشد. صحن مسجد نیز با سنگ سرخ مفروش گردیده است.

جامع دهلی کتیبه های زیادی دارااست. بر پیشانی نمای شبستان کتیبه ای بلند به فارسی و به خط ثلث به چشم میخورد، که از حیث تاریخی، بسیار التفات دارااست. این کتیبه زمان بر ترین کتیبه مسجد میباشد و در ده فریم مستطیل صورت مکان گرفته و با سنگ سیاه بر موضوع سنگ سپید پرچین کاری شد‌ه‌است. هر کادر چهار سطر و آحاد کتیبه چهل سطر دارااست. مضمون مهم این کتیبه اینگونه میباشد: ۱) معرفی و مدح بانی: هشت سطر ابتدا کتیبه وصف و مدح مبالغه آمیز فرمان روا دنیا میباشد؛ ۲) وصف مسجد: گستردن اجزا و موادسازنده مسجد و تشبیه آن به موادتشکیل دهنده و موادتشکیل دهنده طبیعی، که بیشترین سطح کتیبه را دربرگرفته میباشد؛ ۳) تاریخ ایجاد کرد و گشایش مسجد؛ ۴) هزینه های تشکیل داد؛ ۵) دعا برای پایداری مسجد و دولت سلطان؛ ۶) اسم کاتب: نوراللّه احمد (مرزا هنگفت بیگ، ص ۱۷؛ نظری و نیک زاد، ص ۷۵). در متن کتیبه آیاتی از سوره توبه، نجم، و یونس نیز آمده میباشد. نثر کتیبه همانند نثر رایج در زمان صفویه، پرتکلف و آکنده از خاطر پردازی و تشبیهات اغراق آمیز میباشد. این تشبیهات اگاهی دقیقی از مسجد به دست نمی دهد.

مسجد کتیبه های دیگری نیز داراست. کتیبه ای در رأس محراب قراردارد که متن آن آیه ۱۰۸ سوره توبه میباشد. در لچکیهای محراب، بیان «یا این که غفار» در پوسته دایره ای تحریر شد‌ه‌است. هر دایره از هشت توشه تکرار بیان «یا این که غفار» پدید آمده میباشد. در لچکیهای تراس شبستان، شمسه ای از تکرار هشت «یا این که هادی» به دست آمده میباشد. این کتیبه ها نیز به خط ثلث و با سنگ سیاه بر قضیه سنگ سپید حجاری گردیده‌است. خلال این کتیبه ها، روی دیوار مدخل جنوبی، لوحی نصب گردیده‌است که بر آن اسم سیزده بدن از امامان جماعت مسجد دهلی مندرج میباشد. این لوح به تاریخ ۱۵ رجب ۱۴۲۱ نگارش گردیده است.

این سازه که مسجدجامع دنیا نما نیز خوانده می گردد، از والا ترین مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مساجد شبه مجموعه کشور ها هند میباشد. این مسجد در عصر پاد شاه دنیا بابری (حک: ۱۰۳۷ـ۱۰۶۸)، که عشق داشت احیاگر اسلام شناخته خواهد شد، آدرس مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد مشرف بر شهر پادشاه عالم آباد تشکیل شده و ازاین رو، مسجد سلطان عالم آباد نیز نامیده گردیده است (کُخ، ص ۱۱۷؛ نیز ← بابریان*، نصیب :۶ نگارگری و معماری). قبل از بنای شهر پاد شاه دنیا آباد، دهلی دست‌کم سه مسجدجامع در ادوار متعدد داشته میباشد: جامع قوت الاسلام*، جامع فیروزشاهی، و جامع پوراناقلعه (← قسمت، هنر و معماری)، البته خلاِ مسجدجامعی سزاوار پادشاه دنیا آباد، رزرو مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد پادشاه عالم را مصمم ایجاد کرد تا مسجدی باشکوه و متناسب با پایتخت تازه سازه نماید. ایجاد کرد این مسجد در روز آدینه ۱۰ شوال ۱۰۶۰، در حضور علّامی سعداللّه خان، وزیراعظم سلطان دنیا، روی تپه ای در غرب لعل قلعه یا این که قلعه سرخ* شماره تلفن مسجد غدیر باباعلی ارشاد مشهد استارت شد و در ۱۰۶۶ به آخر رسید. ده لَک (هم اندازه یک صد هزار) روپیه صرف ایجاد کرد آن شد و مسجد در عید فطر ۱۰۶۶ بهره برداری شوید. با رسیدگی و اهتمام سعداللّه خان، روزی پنج هزار بنّا، سنگ تراش، پرچین عمل (معرق شغل)، منبت فعالیت، نقاش، حکاک، بیل دار، و عمله در بنای این مسجد اشتغال داشتند (کنبو، ج ۳، ص ۴۱ـ۴۲؛ مرزا هنگفت بیگ، ص ۱۶).

در ورژن ای خطی از زمان سلطان عالم، از دو معمار با نامهای مدرس احمد و استادحمید خاطر گردیده که به فرمان فرمانروا عالم، قلعه سرخ و مسجدجامع دهلی را سازه کردند (← چغتائی، ص ۵۰). کنبو (ج ۳، ص ۲۱) از معلم احمد با کنیه سرآمد معماران نادره عمل حافظه کرده، ولی از نسب وی و طرح مسجدجامع چیزی نگفته میباشد. از معماری به اسم خلیل نیز خاطر گردیده‌است (شارما، ص ۶۲).

این مسجد سه سردر رفیع در ضلع شمالی، شرقی، و جنوبی دارااست؛ این سردرها با پلکانهایی بزرگ به معابر پیرامون وصل می‌شوند. سردر شمالی باب عبدالغفور اسم دارااست و قرینه سردر جنوبی میباشد؛ این دو سردر محل تردد عموم بودند. سردر جنوبی ۳۳ پله و سردر شمالی ۳۵ پله دارااست. سردر شرقی روبه روی قلعه سرخ و رفیع خیس از سردرهای دیگر میباشد و ۳۹ پله دارااست. این سردر محل ورود خانواده سلطنتی بوده میباشد (← به عبارتی، ص ۶۲ـ۶۳). سردر شرقی دری کهنه با روکشی از مس دارااست؛ روی سطح های این در را با نقوشی همانند ترنج و گل میخهایی به صورت گل نیلوفر تزیین کرده اند.

قوس سردرهای سه گانه جناغی میباشد؛ سردر شمالی و جنوبی را با طاق آوا پوشانده و طاق سردر شرقی را به طرز مقرنس اهل ایران تراشیده اند. در دو طرف طاق مهم سردرها، غرفه هایی درنظرگرفته شده که به اتاقهایی در پشت منش می‌یابند. قوس این غرفه ها به عبارتی قوسِ کنگره ای صورتِ متداول در هند میباشد.

سردرهای این مسجد تزیینات اندکی دارا‌هستند، ازجمله نقشهای سجاده ایِ رویِ بدنه ها، کنگره هایی به صورت سجاده در سطح های فوقانی، رواقی بر کناره بام که گنبدهای کوچکی از سنگ سپید بر فراز آن قرار گرفته، و ستونهایی (میلهایی) مشابه گلدسته در کنجهای بام.

مسجدجامع دهلی صحن وسیعی به بعدها ۹۹ × ۹۹ متر داراست (آلفیه ری، ص ۲۴۸)؛ یعنی حدود ۶۷% از تک تک مساحت آن به صحن تخصیص یافته میباشد. در راس صحن، آبگینه بزرگی جای دارد. در چهارگوشه آبگینه، چهار ردیف (رغبت) مرمرین برپاست. صحن در چهارسو، چهار حیاط بلند داراست که مسجد را به مساجد چهارایوانی جمهوری اسلامی ایران مشابه نموده است. رواقی پیرامون این صحن میشود که از دو سو گشوده میباشد و از حیث بصری، باطن مسجد را به خارجِ آن لینک و پیوند می‌دهد. در چهار کناره صحن، چهار چتریِ گنبددار به چشم میخورد (ساهای، ص ۱۴۶).

شبستان و مقصوره این مسجد، در کل به بعدها ۵ر۲۷×۶۱ متر، در جانب غربیِ صحن (در جهت قبله) جای‌دارد. شبستان روی صفه ای به طول یک متر سازه شد‌ه‌است. این نصیب از مسجد، که سه گنبد داراست، دربینِ صحن اتفاق افتاده میباشد و به رواقهای پیرامونی متصل وجود ندارد. گنبدِ بلندِ مسجد در وسط این نصیب قرار گرفته و به حیاط مهم پیوسته میباشد. در دو سوی گنبدخانه میانی، دو سالن کشیده سه دهانه جای‌دارد. سقف دهانه میانی هر مورد از این دو سالنْ گنبدی خرد خیس از گنبد مهم میباشد. در قبال هرکدام از این دو سالنِ سه دهانه، سالن کشیده مستطیل شکلی جای‌دارد (حسن، ص۱۷۰؛ مارتین، ص ۲۷۰؛ ساهای، ص ۱۴۷). الگوی سه گنبد قبلا، در مسجدِ نوحه ممتازالزمانی (تاج محل*) در آگره و اکبرآبادی مسجد در دهلی به شغل رفته بود (کنبو، ج ۲، ص ۳۱۶ـ۳۱۷، ج ۳، ص ۱۳۳). مسجد پادشاهی لاهور، تشکیل شده در ۱۰۸۴، نیز به طریق مسجدجامع دهلی و با طرح سه گنبد سازه گردیده‌است (← پادشاهی مسجد*).

گنبدهای مسجدجامع دهلی پیازی صورت و دوپوسته میباشد. پیشینه این گنبدها را بایستی در بناهای سابق خیسِ عصر اسلامی هند جست (← چغتائی، ص ۵۲). هر سه گنبد از مرمر سپید و نوارهایی عمودی از سنگ سیاه درست شده اند. بالای گنبدها را به صورت تاج و غنچه برگشته گل نیلوفر ساخته اند (شارما، ص ۶۲؛ مارتین، همانجا). بر فراز گنبدها، علمکی فلزی (توغ) میباشد. گنبدخانه چهارطاق کبیر کنگره ای از سنگ سرخ داراست. جانب غربیِ آن به محراب محصور میباشد، جانب شرقی به صحن گشوده میشود و جانب شمالی و جنوبی به شبستان شیوه مییابند.

سازه به گفته کنبو (ج ۳، ص ۴۲)، این مسجد هفت محراب دارااست. محراب اساسی از سنگ سپید با برنامه ای نیم هشت میباشد. منبر کوتاهی با چهار پله از سنگ سفیدِ حجاری گردیده در سمت چپ این محراب جای‌دارد. محرابهای دیگر به همین نحوه در دهانه های دیگر شبستان مکان گرفته اند.

کف شبستان با ۸۹۹ طرح سجاده ای با بعد ها ۵۰× ۹۰ سانتیمتر با سنگ سیاه و مرمر سپید پرچین کاری گردیده است (شارما، همانجا). رُخبام شبستان با کنگره هایی از سنگ سرخ و طرح سجاده ای تزیین گردیده‌است. نمای شبستان در امتداد ضلع غربی صحن قرار ندارد و به سمت راءس صحن اتفاق افتاده میباشد. این نما یک تراس بلند قوس دار در وسط و پنج ایوانچه در هر طرف دارااست. تمامی قوسهای نمای شبستان کنگره ای صورت اند. در دو طرف تراس شبستان، دو مناره باریک خیس از مناره های اساسی ساخته اند که اندکی از حیاط بلندترند. بر فراز آنان، گلدسته های کوچکی میباشد که صرفآ کارکرد دکوری دارا‌هستند. در شروع حیاط شبستان، روی پله ها، اتاقک کوچکی به قامت یک مرد، روی چهار ردیف دقیق از سنگ سپید جای دارد که براساس کتیبه اش، مکان مُکَبِر میباشد. بر کناره بام شبستان، محجر یا این که جان پشتیبانی مشبک کوتاهی از سنگ جای‌دارد. در دو کناره شبستان، دو مناره بلند به مراد تأکید بر نما درنظرگرفته شده میباشد (هیلن مارک، ص ۱۵۹). بر رمز این مناره ها، گلدسته ها یا این که چتریهایی با گنبدهای خرد واقع میباشد (کخ، ص ۱۲۰).

برخی از ویژگیهای این مسجد از جلوه های رایج در معماری زمان پاد شاه عالم میباشد؛ مثلا ساختار و انتظامِ فضایی شبستان و گنبدخانه، گنبدهای پیازی صورت، مناره های مختلف با چتریهای نوکِ آنان و چتریهای چهار طرف سازه و قوسهای جناغی (حسن، ص ۱۷۰). درین مسجد، اثراتی نیز مراقبت می‌شود، ازجمله یک سری تار موی منسوب به حضرت محمد صلی اللّه علیه وآله وسلم و یک‌سری جزء قرآن که خط آن ها منسوب به امام علی، امام حسن و امام حسین علیهم السلام میباشد. این قرآنها به خط کوفی و وابسته به سده سوم میباشد (حکمت، قسمت ۲، ص ۴۷۷) و به مناسبت بنای مسجد به پاد شاه عالم پیشکش گردیده بوده میباشد (ساهای، ص ۱۴۷). ساختمایه مهم مسجدجامع دهلی سنگ سرخ میباشد، اما در بنای آن مرمر (موسوی، ص ۵۹) و به‌تدریج سنگ سیاه نیز به عمل رفته میباشد. صحن مسجد نیز با سنگ سرخ مفروش گردیده است.

جامع دهلی کتیبه های زیادی دارااست. بر پیشانی نمای شبستان کتیبه ای بلند به فارسی و به خط ثلث به چشم میخورد، که از حیث تاریخی، بسیار التفات دارااست. این کتیبه زمان بر ترین کتیبه مسجد میباشد و در ده فریم مستطیل صورت مکان گرفته و با سنگ سیاه بر موضوع سنگ سپید پرچین کاری شد‌ه‌است. هر کادر چهار سطر و آحاد کتیبه چهل سطر دارااست. مضمون مهم این کتیبه اینگونه میباشد: ۱) معرفی و مدح بانی: هشت سطر ابتدا کتیبه وصف و مدح مبالغه آمیز فرمان روا دنیا میباشد؛ ۲) وصف مسجد: گستردن اجزا و موادسازنده مسجد و تشبیه آن به موادتشکیل دهنده و موادتشکیل دهنده طبیعی، که بیشترین سطح کتیبه را دربرگرفته میباشد؛ ۳) تاریخ ایجاد کرد و گشایش مسجد؛ ۴) هزینه های تشکیل داد؛ ۵) دعا برای پایداری مسجد و دولت سلطان؛ ۶) اسم کاتب: نوراللّه احمد (مرزا هنگفت بیگ، ص ۱۷؛ نظری و نیک زاد، ص ۷۵). در متن کتیبه آیاتی از سوره توبه، نجم، و یونس نیز آمده میباشد. نثر کتیبه همانند نثر رایج در زمان صفویه، پرتکلف و آکنده از خاطر پردازی و تشبیهات اغراق آمیز میباشد. این تشبیهات اگاهی دقیقی از مسجد به دست نمی دهد.

مسجد کتیبه های دیگری نیز داراست. کتیبه ای در رأس محراب قراردارد که متن آن آیه ۱۰۸ سوره توبه میباشد. در لچکیهای محراب، بیان «یا این که غفار» در پوسته دایره ای تحریر شد‌ه‌است. هر دایره از هشت توشه تکرار بیان «یا این که غفار» پدید آمده میباشد. در لچکیهای تراس شبستان، شمسه ای از تکرار هشت «یا این که هادی» به دست آمده میباشد. این کتیبه ها نیز به خط ثلث و با سنگ سیاه بر قضیه سنگ سپید حجاری گردیده‌است. خلال این کتیبه ها، روی دیوار مدخل جنوبی، لوحی نصب گردیده‌است که بر آن اسم سیزده بدن از امامان جماعت مسجد دهلی مندرج میباشد. این لوح به تاریخ ۱۵ رجب ۱۴۲۱ نگارش گردیده است.